Kategoriler
Kronoloji

Dünya tarihi /1538–1548/ Preveze Muharebesi, Kuzey Amerika keşifleri, İspanyolların gümüş hakimiyeti

Eylül 1538'de Batı Yunanistan'daki Preveze Muharebesi Osmanlı deniz gücünün eriştiği düzeyi daha da belirginleştirdi. Muharebede Osmanlılar Papa III. Paul tarafından bir araya getirilen Papalık, Venedik, Cenova ve İspanyol donanmalarıyla karşı karşıya geldi. Osmanlı zaferi Hristiyanların memnuniyetsizce ittifak içine girmiş farklı güçleri kaynaştırmadaki zorluklarını gösterdi.

V. Karl'ın doğum yeri olan Gent Ağustos 1539'da kendisine karşı isyan etti. Mesele Karl'ın İtalya Savaşlarını finanse etmek için talep ettiği vergiydi. İsyan Kral'ın uzaktaki bir hükümdarın uzaktaki bir savaşı için para ödemeyi reddederek "özgürlüklerini" korumak isteyen özerk şehirlere otoritesini kabul ettirmekle karşılaştığı güçlükleri ortaya koydu. Karl isyanın bastırılmasına şahsen nezaret etti ve şehrin ileri gelenleri çıplak ayakla geçit yapmak zorunda bırakıldı. Derinde yatan gerilimlerse var olmayan devam etti.

İspanya'nın Kuzey Amerika keşifleri, Cizvitlerin misyonerliği

İspanyolların 16. yüzyılda Kuzey Amerika incelemeleri planlı çabalara rağmen cesaret kırıcıydı. Bu araştırmaları harekete geçiren Atlantik ile Pasifik arasında bir deniz yolu olduğu, "Yeni Altın Şehri" gibi efsanelerin efsaneden başka bir şey olmadığı anlaşıldı. Gerçeklik ise bu geniş toprakların saldırgan ve uğraşmaya değmez olduğuydu. Bu karşın Hernando de Soto 1539'dan itibaren bugünkü ABD'nin güney bölgelerine dört yıllık bir keşif gezisi düzenledi.

Aynı şekilde Francisco Vazquez de Coronado 1540-42'de daha büyük bir kuvvetle Meksika'dan kuzeye geçerek Kansas'a kadar ilerledi. Juan Rodriguez Cabrillo da 1542-43'te bilinmeyen Pasifik kıyıları boyunca yol alan bir filoyu yöneterek San Diego limanın buldu. Ancak bu girişimlerin yüzyılın sonuna kadar devamı gelmedi.

Fransızların İspanyolların gerisinde kalmamak için (İspanyolların da Fransa tarafından saf dışı bırakılmama endişeleri gibi) Kuzey Amerika'da başlattığı yerleşim çabaları başarılı olmadı. Bu yönde 1534'te gösterilen ilk gayretlerin ardından 1535-36'da Jacques Cartier'nin (1491-1557) gerçekleştirdiği seferde St. Lawrence Körfezi ile günümüz Kanada'sındaki St. Lawrence Nehri bulundu ve Fransa adına sahiplenildi. İspanya'nın niyetleri hakkındaki endişeler 1541'de daha esaslı bir keşif heyetinin sürekli bir yerleşim yeri kurmak amacıyla gönderilmesine yol açtı.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /1505–1515/ Çaldıran Muharebesi, Agnadello Muharebesi, Hernan Cortes'in işgalleri

Jean-François de la Rocque de Roberval'ın başkanlığında ve Cartier'nin yardımcı olarak katıldığı sefer başarısızlıkla sonuçlandı. Cartier 1542'de izin almadan altın ve elmaslarla Fransa'ya döndü, ancak bunların değersiz olduğu anlaşıldı. Roberval açlıktan neredeyse öldükleri bir kıştan sonra koloniyi terk etti. Fransa'nın Kuzey Amerika'da yerleşim kurma çalışmaları yarım asır boyunca tekrar edilmedi.

Katoliklerin Reformasyona tepkilerinin bir sonucu, Cizvitlerin 1534 yılında ortak kuruculuğunu yapan Francis Xaiver'nin (1506-52) 1541 ve 1552 yıllarında giriştiği misyonerlik çalışmasıydı. Misyonun amacı Hristiyanlığı Doğu Asya'ya yaymaktı. Xaiver Mozambik üzerinden Goa'ya, daha sonra 1545-1547 yılları arasında Baharat Adalarına ve 1552'de öldüğü Çin'e gitmeden önce 1545-1547 yıllarında Kanton ve Japonya'ya seyahat etti. Hristiyanlaştırdığı kişi sayısını ancak Aziz Paul'ün geçtiği söylenmektedir.

Nicolaus Copernicus ve Andreas Vesalius'un buluşları

Avrupa ve Japonya arasında ilk temas 1543'te kuruldu. Portekizli yazar ve kaşif Fernao Mendes Pinto'ya göre bu temas ana Japon Adasının güneyindeki Tanegashima'da meydana geldi. Portekizliler Japonya'ya silah satmasının dışında Japon korsanlarının baskınları nedeniyle Japonlar Çin'le ticaret yapamadıklarından Çin'le Japonya arasında ticarete aracılık da yaptılar.

Polonyalı matematikçi Mikolaj Kopernik (Nicolaus Copernicus) (1473-1543) 1543'te Gökcisimlerinin Dönüşleri Üzerine isimli kitabını yayımladı. Kitap Kopernik'in şahsi gözlemlerinden çok Yunan ve Arap astronomların gözlemlerine dayandı. Yine de bu eski gözlemlerin dünyanın güneşin çevresinde dönmesiyle açıklandığını, bunun tersinin doğru olmadığını gösterebildi. Kopernik'in haklı olduğunu doğrudan gözlemler yoluyla ortaya koymak diğer gözlemcilere, özellikle 1570'lerde Danimarkalı astronom Tycho Brahe'ye kaldı. Yine de Kopernik'le dünya merkezli evren kuramı büyük ölçüde yıkıldı.

Vesalius'un De humani corporis fabrica (İnsan Vücudunun Yapısı Üzerine) isimli kitabı da 1543'te yayımlandı. Andreas Vesalius (1514-64) eski Yunan öğretilerini araştırdı. Kopernik'in tersine, insan vücutlarını keserek doğrudan kendi gözlemlerini yaptı. Batı'da bilimsel devrimin -dünyanın en iyi şekilde ampirik gözlemle anlaşılabileceği inancının- başladığı bir an tespit edilmek istenirse, o an belki de buydu.

Protestan Schmalkalden Birliğinin 1531'de kurulmasından itibaren V. Karl Kutsal Roma imparatoru olarak otoritesine yönelttiği tehdidi sümen altı etmek zorunda kalmıştı. Sürekli olarak Osmanlılar ve Fransızlarla meşgul olarak Karl'ın, Birliği hoş tutmaktan başka çaresi yoktu ve ancak 1544'teki Crepy Antlaşmasından sonra Fransızların bir süreliğine ikinci plana itilmesiyle 1546'da Birlikle doğrudan çatışmaya girebileceğini hissetti. Nisan 1547'deki Mühlberg Muharebesi Karl için büyük bir askeri başarıydı. Uzun vadeli sonuçlar ise karmaşıktı.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /1697–1703/ Zenta Muharebesi, Büyük Kuzey Savaşı, 47 Ronin İsyanı, Prusya Krallığı kuruluyor

İspanyolların gümüş hakimiyeti

İspanyol kolonicileri 1545'te günümüz Bolivyası'ndaki Potosi'de o güne kadar bulunmuş en büyük gümüş madenini keşfettiler. Kuzey Meksika'da bulunan gümüşle birlikte bu maden, nakit sıkıntısı içindeki İspanyol İmparatorluğunun motoru haline gelecekti. Zira Potosi'den elde edilen Yeni Dünya gümüşü İspanya'nın Avrupa'da hakimiyet gayretlerini finanse etmenin yanında, Çin'le ticaretini de yürütmesini sağladı.

Aynı yıl İtalyan Alplerindeki Trento şehrinde toplanan Trento Konsilinde Katolik Kilisesi kendisini ıslah ederek ve tekrar biçimlendirerek Protestan Reform meydan okumaya girişti. Trento Konsili yolsuzluğu ortadan kaldırmaya, kilisenin öğretilerini daha tutarlı hale getirmeye ve kendisini dinamik ve rekabetçi bir dini güç olarak ortaya koymayı amaçladı. Bir dizi yeni Katolik tarikatlarının yolunu açtı ve 1551-52 ve 1559-63 yılları arasında iki defa daha toplandı.

Kronolojik özet

  • 28 Eylül 1538 / Osmanlılar Preveze Deniz Savaşını kazandı
  • 1538 / Portekizliler Yemen ve Aden'e boyun eğdirir
  • Ağustos 1539 / Gent Ayaklanması V. Charles tarafından bastırıldı.
  • 1539 / Hernando de Soto Kuzey Amerika'nın güney bölgelerini araştırır
  • 6 Ocak 1540 / VIII. Henry dördüncü eşi Clevesli Anne'le evlendi (1515-57)
  • 28 Temmuz 1540 / VIII. Henry'nin başbakanı Thomas Cromwell'in infaz edilmesi
  • 28 Temmuz 1540 / VIII. Herny beşinci eşi Catherine Howard ile evlendi
  • 27 Eylül 1540 / Cizvitlere Papalık beratı verildi
  • 1540 / Moğol genişlemesi geçici olarak Afganlar tarafından durdurulur
  • 1540 / Cochin Çin'iyle (günümüzde Vietnam) Portekiz ticaret bağları kurulur
  • 1540 / Pedro de Valdivia Peru'da Atakama Çölünü geçer, İspanya fetihlerini güneye doğru genişletir
  • 1540 / Francisco Vasquez de Coronado Kuzey Amerika'nın güneybatı bölümünü araştırır (1542'ye kadar)
  • 7 Nisan 1541 / Uzak Doğu'ya giden Cizvit misyonu Francis Xaiver başkanlığında Portekiz'den hareket eder
  • 26 Haziran 1541 / İspanyol fetihçisi Francisco Pizaro suikastle öldürülür
  • 1541 / Jacques Cartier Kanada'daki Fransız kolonisi Charlesbourg Royal'ı kurar (terk edilmesi 1543)
  • 1541 / Macaristan'ın güney bölümü Osmanlı eyaleti haline gelir
  • 13 Şubat 1542 / Catherine Howard infaz edildi
  • 6 Mayıs 1542 / Francis Xaiver Goa'ya vardı
  • 26 Ağustos 1542 / İspanyol Francisco de Orellana Amazon nehrinin tümünü kapsayan ilk seyahatini tamamladı
  • 28 Eylül 1542 / Juan Rodriguez Cabrillo California kıyılarını araştırırken günümüz San Diego bölgesinde kıyıya çıktı
  • 1542 / Fransa ve Habsburglar arasında savaşın tekrar başlaması
  • 1542 / Roma Engizisyonu kuruldu
  • 3 Ocak 1543 / Juan Rodriguez Cabrillo'nun ölümü
  • 1543 / Nicolaus Copernicus (1473-1543) güneş merkezliliği kuramını yayımlar
  • 12 Temmuz 1543 / VIII. Henry beşinci eşi Catherine Parr'la evlenir
  • 1543 / Fransa Hollanda, Kuzey İspanya ve Nice'e saldırdı
  • 1543 / Portekizliler Japonya'ya ulaşır
  • 1543 / Andreas Vesalius'un On the Fabric of the Human Body adlı eserinin yayımlanması
  • 1544 / Portekiz ticaret limanları Quelimane ve Maputo Bay Güney Afrika'da kurulur
  • 18 Eylül 1544 / Ceresole'deki Fransız zaferinin ardından Fransa ile Habsburglar arasında Crepy Antlaşması
  • 1544 / Cambridge'de King's College Şapelinin tamamlanması
  • Nisan 1545 / İspanyollar Peru'da Potosi bölgesinde geniş gümüş yatakları bulur
  • 13 Aralık 1545 / Trento Konsili Katolik karşı-reformunu başlatmak üzere toplanır (1547'ye kadar)
  • 1545 / Babürler günümüzde Afganistan'da olan Kandahar'ı alır
  • 4 Temmuz 1546 / Osmanlı Amirali, Barbarossa adıyla bilinen Hayreddin Paşa'nın ölümü (d. 1478)
  • 1546 / Portekizliler Hint ordusunu Diu'da bozguna uğrattı
  • 10 Temmuz 1546 / V. Charles ile Schmalkalden Birliği arasında Schmalkalden Savaşı başlar (1547'ye kadar)
  • 1546 / Songhay İmparatorluğu Mali İmparatorluğunu yok etti
  • 28 Ocak 1547 / İngiltere Kralı VIII. Henry'nin ölümü (d. 1491)
  • 20 Şubat 1547 / VI. Edward İngiltere kralı oldu
  • 24 Nisan 1547 / Habsburglar Schmalkalden Birliğini Mühlberg Muharebesinde mağlup etti
  • 2 Aralık 1547 / İspanyol fetihçisi Hernan Cortes'in ölümü (d. 1485)
  • 1547 / Babürler günümüzde Afganistan'da olan Kabil'i aldı
  • 8 Eylül 1548 / Catherine Parr'ın ölümü (d. 1512)
  • 1548 / Cizvitler Orta Afrika'da Kongo bölgesinde misyon başlattı
  • 1548 / Ming devleti sahillerini Japon korsanlardan korumak amacıyla Çin'i dış ticarete kapattı

Yazar Berkay Alpkunt

Coğrafya ve astronomi üzerine geniş kapsamlı içerikler hazırlıyor. Diğer ilgi alanları canlı hayatı, bilim tarihi ve ülkeler olarak sıralanır. Aynı zamanda bağımsız video oyunlarıyla ilgilidir.