Kategoriler
Kronoloji

Dünya tarihi /1560–1569/ Fransız Din Savaşları, İlk Yedi Yıl Savaşları, IV. Ivan'ın Boyarlar katliamı

Reklam

Japonya'daki Oda Boyunun lidesi Oda Nobunaga 1560 civarında ülkenin bölgesel savaş beyleri, yani daimyolar arasında en önemlisi olarak ortaya çıkmaktaydı. 1466'da başlamış olan kanlı Onin Savaşından beri Japonya fiilen yönetilemez hale gelmiş ve savaş beyleri acımasız bir üstünlük mücadelesine girmişti. Portekizlilerin 15. yüzyıl ortasında gelişi ve ateşli silahlar getirmeleri kaosa başka bir boyut eklemiş, Japonlar Batı tarzı topçu ateşi imkanlarını hemen öğrenebileceklerini göstermişlerdir.

Töton Büyük Üstadı Albrecht von Hohenzollern'in Protestanlığa geçmesiyle Doğu Prusya'yı 1525 yılında yitirmiş olan Livonya tarikatının (bkz. 1236-49) hatırı sayılı büyüklükteki Baltık toprakları 1561'den itibaren Rusya, İsveç, Polonya ve Danimarka arasında parçalandı. Başlangıçta bir Haçlı (yani Hristiyan) sınır gücü olan Livonya kısmen Reformun, ancak daha da çok birbirlerinin bölgede kendisi aleyhine güçlenmesini istenmeyen Polonya-Rusya rekabetinin kurbanı oldu.

Fransız Din Savaşları; Katolikler ve Huguenotlar

Tarihte 1562 yılında başlayıp 1598'e kadar süren Fransız Din Savaşlarından daha fazla istikrar bozucu çatışma bulmak güçtür. Teknik olarak sekiz farklı savaş yaşanmıştır. Gerçekte ise uzun bir sürece yayılmış tek bir mücadeledir. Bir düzeyde, konu tamamıyla dini bir çatışmaydı; Fransa Katolik mi yoksa Protestan mı olacaktı?

Nasıl ki İspanya kralı II. Felipe ve papa Protestanların zaferini istemiyorduysa Protestan hükümdarlar da Katoliklerin zaferine razı değildi ve bu nedenle Avrupa'nın başlıca Katolik ve Protestan hükümdarları kaçınılmaz olarak çatışmaya dahil oldu. Ancak, mesele aynı zamanda Fransa'da iktidara kimin sahip olacağının tespit edilmesi sorunuydu; taht mı, soylular mı, Katolikler mi, yoksa Huguenotlar mı? Fransız Protestanlar İsviçre-Alman Eidgenossen veya "yeminli yoldaşlar" sözcüğünden gelen Huguenot adıyla anıldılar. Katolikler çoğunlukta olmasına rağmen Huguenotlar son derece iyi örgütlenmişti. Her iki taraf siyasi bir mücadele veren güçlü aristokrat önderlere sahipti. Bir kralın küçük yaşta olması her zaman siyasi istikrarsızlık getirdi (bkz. 1557-59).

Öte yandan, 1560'tan itibaren ardı ardına tahta çıkan üç kral, soyluları yönetmek için çok sınırlı kabiliyete sahipti. Hiçbiri veliaht sahibi olamadığından iç savaşın artmasıyla tehlikeye giren yalnızca ülkenin dini kaderi değil, kraliyet otoritesinin kendisiydi de.

Reklam

Nordik Yedi Yıl Savaşları, İlk modern deniz savaşı

İsveç ve Danimarka 1563'te Baltık Denizi'nde üstünlük için çarpıştı. Kalyonlar yerine (Akdeniz'de hala yaygındı) toplarla ağır biçimde silahlandırılmış yelkenli gemilerin kullanılmasıyla ilk modern deniz savaşı yapıldı. Her iki ülke de deniz istila yollarının hakimiyeti için rekabet halindeydi ve Danimarka yarı bağımsız Alman şehri Lübeck tarafından destekleniyordu. 1563-1570 yılları arasında yedi büyük deniz savaşı yapıldı ve sonunda iki taraf da fiilen iflas noktasına geldi. Diğer ülkelerin de keşfedecekleri gibi amaca uygun olarak eğitilmiş savaşçılar dönemin en güçlü silahları olduğu halde gemiler fevkalade pahalıydı. Savaş hiçbir taraf toprak kazancı elde edemeden sona erdi.

İLGİLİ:  Barbaros Hayreddin Paşa | Hayatı, savaşları ve Osmanlı dönemi

Ülkelerindeki dini eziyetten kaçan bir grup Hugoenot yerleşimci 1564'te bugün Jacksonville olarak adlandırılan, Florika'daki St. John Nehri kıyılarında bir koloni kurdu. Fort Caroline olarak adlandırılan bu koloni gelecekte ABD denilecek bölgede kurulan ilk Fransız kolonisiydi. Koloni bir yıldan daha kısa bir süre var oldu ve Fransızların, özellikle de Protestanların üstünlüğe sahip olacağı herhangi bir toprağa el koymalarını engellemeye kararlı İspanyollar tarafından yok edildi. Birkaç kadın ve çocuk dışındaki tüm yerleşimciler ve destek kuvvetleri öldürüldü. Bunun karşılığında bir Fransız kuvveti Fort Caroline'ın yok edilmesinden sonra yaptırılan İspanyol kolonisi Fort Matanzos'ı yok etti.

Andres de Urdaneta ile Kuzey Pasifik'ten Yeni Dünyaya gidiş-dönüş

Tanrı tarafından kutsanan kendi Ortodoks mutlakiyetçiliği tarzını kuran IV. Ivan Avrupa'daki muhataplarını canından bezdiren ticari, aristokratik veya dini yerleşik çıkarlarla uğraşmak zorunda kalmadı. Başlıca karşıtları -serbest hareket eden sınır insanları- Kazaklar ve kalıtsal asiller olan boyar'lardı.

Kazankar açık bir rüşvet siyasetiyle müttefikler olarak sisteme çekilirken, boyarların 1565'ten itibaren mülkleri ellerinden alındı, birçok durumda da kıyıma tabi tutuldu. Eski mülkleri Ivan'ın "özel mülkü" -oprichina- haline geldi ve Çar'a sadık yeni asıl sınıfına -dvoriane- dağıtıldı.

Meksika ve Peru'yu ele geçirmesinden sonra (bkz. 1532) İspanya'nın karşısında çıkan esas denizcilik sorunu bu ülkeleri İspanya'nın 1564'te sömürgeleştirmeye karar verdiği Pasifik'in batı ucundaki Filipinler ve Baharat Adalarıyla ilişkilendirmekti. Pasifik üzerinden batıya doğru bir yolun bulunmasına 1527'de öncülük yapılmış, ancak dönüş yolu hala bilinmemekteydi. Haziran ve Ekim 1565'te İspanyol denizcisi Andres de Urdaneta kritik bir açılımı gerçekleştirerek uygun rüzgarları bulmak için ana dek yapılan en uzun -18.700 kilometre- duraksız yolculukla kuzeye yelken açtı. Yolculuk neticesinde yaşamsal bir ticaret ağı tamamlandı.

Reklam

Hollanda Ayaklanması

Fransız Din Savaşlarının kıyıcı bir dini ihtilaf yarattığı gibi, 1566'da başlayan ve 1648'e kadar süren Hollanda Ayaklanması da dini hoşgörüsüzlük ve siyasi hakimiyet itkisinin zehirleyici bir birleşiminin ürünüydü. Hollanda'nın Katolik hükümdarı İspanya kralı II. Felipe 1566'da: "Sapkınların hükümdarı olmayan niyetim yok, arzu da etmiyorum" beyanında bulunmuştu.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /1916/ Verdun Muharebesi, Kut-ül Amare olayı, Arap ayaklanması, Somme Muharebesi

Hollanda'da büyüyen Protestan azınlığına kayda değer ölçüde destek verildiği düşünüldüğünde bu sapkınlıkları ortadan kaldırmak için ilahi görevinden kaçması mümkün değildi. Fakat ortada başka bir pürüz daha vardı. Protestan veya Katolik olsun Hollandalılar Felipe'nin hükümdarlığına boyun eğmek arzusunda değildi, çünkü bu, "özgürlüklerinden", başka bir deyişe Felipe'yi en üstte yer alan hükümdar olarak tanısalar da kendilerini yönetme hakkından vazgeçmeleri anlamına gelecekti.

Daha da özele inildiğinde İspanyol Kralının başka yerlerdeki savaşlarını finanse etmek için vergi ödemelerinin sebebini anlamadılar. Bu sorunların barışçı yollarla çözümlenmesi zor olsa da, patlak veren çatışma o dönemin şartlarına göre dahi şok ediciydi.

İngiltere'de Kuzey İsyanı, Yeni Polonya-Litvanya devleti

1563'te Hristiyanlığı kabul etmiş bir Japon daimyo'su olan Omura Sumidato 1568'de Portekizli tüccarlara ve misyonerlere Japonya'nın güney ucundaki bir balıkçı köyü olan Nagasaki'de liman kurmaları için izin verdi. Hristiyanlığın Japonya'da 1614'te yasaklanmasına kadar etkin bir Cizvit kolonisi olan Nagasaki sadece bütünüyle Katolik -veya "kirishitan"- değil aynı zamanda Portekiz'in Doğu Asya'daki en önemli ticaret merkezi halindeydi.

Hindistan'da Babür iktidarının güçlendirilmesinde (bkz. 1555-56) Ekber'in karşılaştığı en acil görev kuzeybatıdaki Hindu Racputlarının mağlup edilmesiydi. 1569'da Mevar ve Ranthambor kalelerinin düşmesiyle en yüksek noktasına ulaşan bu çatışma on yıl boyunca devam etti. Başlıca Racput hükümdarlarının boyun eğmesini sağlayan Ekber, Hindu prensesleriyle evlenerek (toplam 36 eşi vardı) yenilen tüm düşmanlarını kendisine evlilik ittifaklarıyla bağladı.

Reklam

Litvanya Büyük Dükalığının ve Polonya'nın son Jagiellonia hanedanı hükümdarı olan II. Sigismund'un bir veliaht sahibi olmaktaki başarısızlığı 1659'da iki devlet arasında resmi bir birliğe gidilmesine yol açtı. Yeni Polonya-Litvanya devleti Avrupa'daki en geniş topraklara sahip ülke oldu. Bu girişimi Sigismund'un hanedanlık topraklarının korunmasını temin etme arzusu ve Litvanya'yı Osmanlılardan ve Ruslardan koruma ihtiyacına yönlendirdi.

Her iki ülkenin asilleri yeni anayasal düzenlemenin kendi çıkarlarına aykırı olmaması endişesiyle çekişmelere girdiler. Polonyalılar için esas nokta Ukrayna'nın dahil olduğu geniş toprakların kendilerine aktarılmasıydı.

I. Elizabeth'in pragmatik Protestanlığına en ciddi tehdit Kasım 1569'daki Kuzey istanıydı. Westmorland ve Nortumberland'ın Katolik kontları tarafından yönetilen isyan vahşice bastırılmadan önce Kuzey İngiltere'yi sardı.

Flaman haritacı Gerardus Mercator (1512-94) 1569'da her kara parçasını doğru bir şekilde ilk defa gösteren bir dünya haritası yaptı. Mercator izdüşümü, dünyanın en bilindik haritası olarak kalmıştır.

Kronolojik özet

  • 19 Nisan 1560 / Alman reformcu Philipp Melanchton'un ölümü
  • 5 Aralık 1560 / II. Francis'in ölümü, annesi Catherine de Medici Fransa Naibi olur
  • 6 Aralık 1560 / IX. Charles (1550-74) Fransa kralı olur
  • 1560 / Japonya eyaletlerinin birleşmesi için temeller Oda Nobunaga yönetimi sırasında atılır (1534-82)
  • 1560 / Portekizliler Brezilya'da şeker kamışı üretimine başlar
  • 1560 / Diplomat Jean Nicot (1530-1600) Yeni Dünyadan tütününü Fransız sarayına tanıtır
  • 1561 / Livonya tarikatının çöküşü ve ardından Livonya'nın parçalanması
  • 1561 / Moskova'da St. Basil Katedralinin tamamlanması
  • 1 Mart 1562 / Vassy katliamı Fransa Din Savaşlarının başlangıcını teşkil eder
  • 1562 / Osmanlılar Transilvanyı'yı egemenliğine alır
  • 1562 / Flaman sanatçı Büyük Peter Breugel (1525-69) Ölümün Zaferi tablosunu yapar
  • 23 Nisan 1563 / İspanya Kralı II. Felipe, El Escorial'ı inşa ettirmeye başlar
  • 30 Mayıs 1563 / Danimarka ile İsveç arasında Nordik Yedi Yıl Savaşı başlar (1570'ye kadar)
  • 1563 / Ming Çin'i Japon korsan tehlikesini bertaraf eder
  • 1563 / İngiltere Kilisesi doktrinin tam bir beyanı olan 39 Madde'nin yayınlanması
  • 1563 / İngiliz tarihçi John Foxe Protestan propagandasının baş yapıtlarından Foxe's Book of Martyrs'ı yayımlar
  • 27 Mayıs 1563 / Fransız Protestan reformcu Jean Calvin'in ölümü
  • 22 Haziran 1564 / Fransız yerleşimi Fort Carolina Florida'da kurulur
  • 15 Ekim 1564 / Flaman anatomisti Andreas Vesalius'un ölümü (d. 1514)
  • 13 Şubat 1565 / Filipinler'in İspanyollar tarafından kolonileştirmesi Cebu yerleşimiyle başlar
  • Haziran-Ekim 1565 / Andres de Urdaneta Kuzey Pasifik'ten Yeni Dünyaya gidiş-dönüş rotasının öncülüğünü yapar
  • 28 Ağustos 1565 / İspanyollar Florida'da St. Augustine'i kurar
  • 1565 / Korkunç Ivan Rusya'da terör estirmeye başlar
  • 1565 / Malta Batı Akdeniz'de Osmanlı ilerlemesini durdurmak için kuşatmaya başarıyla direnir
  • 1565 / Venedikli sanatçı Tintoretto (1518-1594) İsa'nın Hayatından Sahneler'i yapar
  • 17 Haziran 1565 / İskoçya Kralı IV. İngiltere Kralı I. James'in doğumu (d. 1635)
  • 2 Temmuz 1566 / Fransız kahin Nostradamus'un ölümü (d. 1503)
  • 6 Eylül 1566 / Kanuni Sultan Süleyman'ın ölümü (d. 1494)
  • 1566 / Hollanda İsyanı başlar (1648'e kadar)
  • 1567 / İspanyol birlikleri Hollanda'ya sevkedilir
  • 1567 / İkinci Fransız Din Savaşı (1568'e kadar)
  • 1568 / Nagasaki'de Hristiyan kolonisi kurulur
  • 1568 / Oda Nobunaga Japon imparatorluk başkenti Kyoto'yu ele geçirir
  • 1568 / Ekber Hindistan'da Chitor Kalesi Racput'u zapt eder
  • 1568 / Hollandalı "Deniz Dilencilerinin" İspanyol gemilerine baskınları
  • 1568 / Üçüncü Fransız Din Savaşı (1568'e kadar)
  • 1568 / Roma'da Cizvitlerin ana kilisesi Gesu'nun yapımına başlanır
  • 1568 / İspanyol denizci Alvaro de Mendana de Neira, Güney Pasifik'te Solomon Adalarını keşfeder
  • 1569 / Ekber Kuzey Hindistan'da Racput iktidarını sonlandırır
  • 1 Temmuz 1569 / Lublin Birliği Polonya-Litvanya devletini kurar
  • Kasım 1569 / İngiltere'de Reforma karşı Kuzey Başkaldırısı (Ocak 1570'e kadar)
  • 1569 / Mercator izdüşümü ilk defa bir dünya haritasının yapımında kullanılır
Reklam

Yazar Berkay Alpkunt

Coğrafya ve astronomi üzerine geniş kapsamlı içerikler hazırlıyor. Diğer ilgi alanları canlı hayatı, bilim tarihi ve ülkeler olarak sıralanır. Aynı zamanda bağımsız video oyunlarıyla ilgilidir.