Kategoriler
Kronoloji

Dünya tarihi /1632–1639/ Hollanda'da lale çılgınlığı, Galileo Galilei yargılanıyor, Kasr-ı Şirin Antlaşması

1619 tarihli Deulino Antlaşması çerçevesinde Polonya-Litvanya'ya karşı verdiği kayıpları telafi etmek ve Polonya Kralı III. Sigismund Vasa'nın ölümünden yararlanmak isteyen Rusya Ekim 1632'de Smolensk'i kuşattı. Polonya kuvvetleri neredeyse bir yıl süren kaldırmayı başaramadı, ancak Rusları sonunda mutlak surette mağlup ettiler.

İsveç'in bir önceki yıl Otuz Yıl Savaşlarında elde ettiği başarı nisan ayında imparatorluk ordusunun Bavyera'daki Rain Muharebesinde yenilmesiyle devam etti. Kasım ayında Leipzig yakınlarındaki Lützen Muharebesinde yaşanan küçük bir galibiyet Kral Gustaf'ın savaşta ölmemiş olması halinde İsveç'in Almanya'da toprak elde etme arzularını gerçekleştirebilirdi. Bir hamleyle Protestan harekatının itici gücü ortadan silindi. Habsburg üstünlüğünün güvence altında olduğu düşünüldü.

İtalyan astronom Galileo Galilei (1564-1642) Katolik kilisesine bağlı Roma Engizisyon Mahkemesine çağrıldı. Suçu dünyayı değil de güneşi merkeze koyan güneş sistemi anlayışıydı. Heretiklikten suçlu bulundu ve pişman olmaya zorlanarak hayatının geri kalanını ev hapsinde geçirmeye mahkum edildi.

1633'te Tokugawa şogunluğu döneminde Japonya'da kaikin (deniz kısıtlaması) siyaseti ilan edildi. Dış dünyayla temas, Kore ve Çin'le ticarete izin verilmesine ve Hollanda'nın bir ticaret merkezi bulundurmasına rağmen katı biçimde kontrol altına alındı. Yapılmak istenen Japonya'ya olabilecek toprak taleplerini engellemekti. Durum 1853'e kadar değişmeden kaldı.

Nördlingen Muharebesi, Otuz Yıl Savaşlarının

Lützen'deki yenilgi Albrecht Wallenstein'ın (1583-1634) imparatorluk ordularını son defa komuta ettiği seferlerden biriydi. Neredeyse her zaman başarılı olmasına rağmen, hiç kimse kendisine güven duymadı ve ayrı bir barış antlaşması için görüşmelerde bulunduğundan şüphelenildi. Kutsal Roma İmparatoru II. Ferdinand tarafından ihanetle suçlandı, ancak Şubat 1634'te Ferdinand'ın gizli onayıyla bazı subayları tarafından öldürüldü.

Bununla beraber İsbeç zaferlerinin devamını getirmeyince inisiyatifin kendilerine geçtiği imparatorluk güçleri İsveçlileri Nördlingen Muharebesinde Kasım 1634'te ağır bir yenilgiye uğrattı. Bunun ardından yapılan 1635 tarihli Prag Antlaşması Habsburg zaferinin ve İsveç yenilgisinin boyutlarını açık şekilde ortaya koydu. Almanya'nın Protestan prensleri Ferdinand'ı desteklemeye başladı. Bu durum Otuz Yıl Savaşlarının nihai ve en acımasız safhasını başlattı ve Fransız müdahalesini teşvik etti.

Fransa 16. yüzyılda olduğu gibi Habsburglar tarafından sarılmaktan korktu. O ana kadar Habsburgları yenmesi yüksek ihtimal dahilinde olan devletleri ve bunların arasında da özellikle İsveç'i finanse etmekle kendini sağlama almak istemişti. İsveçlilerin Almanya'dan çekilme aşamasına gelmeleriyle Fransızlar savaş alanına bizzat girdiler. Fransız-İsveç orduları giderek Almanya'ya ilerleyip, İsveçliler daha önceki kayıplarını telafi ettikçe Almanya harabeye döndü.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /1600–1607/ Dünyanın ilk gazetesi, İngiliz ve Hollanda Doğu Hindistan Şirketleri, Torres Boğazı'nın keşfi

Çarpışmalar 1636'da İspanyolların Kuzeybatı Fransa'yı işgal etmesi ve yine 1637'de güneyde Languedoc'a bir saldırı başlatmasıyla Fransa'ya da sıçradı. Fransa 1639'da Kuzeybatı İspanya'da Katalonya'yı işgal ederek buna karşılık verdi. Bu şiddet dalgaları içinde tüm taraflar artık mali açıdan iflas etmişti. Gelir elde etme çabaları ülke içinde bile keskin bir öfke yaratan İspanya en çok zarar gören taraf oldu. İspanya tacına karşı bir isyan 1640'ta Katalonya ve Portekiz'de baş gösterdi ve her iki isyan Fransa tarafından açık şekilde desteklendi. Aynı yıl, Yeni Dünyadan hazine filosu da gelmedi. Otuz Yıl Savaşlarının asıl nedenleri artık aşılmıştı. Almanya'da olduğu kadar İspanya'da da Habsburg zayıflığı gitgide görünür oldu.

Düşmanlarına komplo kurmaktan arta kalan zamanlarında Başbakan Kardinal Richelieu Fransa'nın itibarını, yani gloire'ı artırmak için planlar yaptı. Sömürgelerin genişlemesinin başını çekti ve Fransız sanatlarını ve bilimini geliştirdi. Kalıcı başarıları arasında 1635'te kurulan Academie Française vardır. Avrupa çapında kabul edilen eğitim kurumları oluşturulması hareketinin bir parçası olarak ayrıca Fransa'nın haşmetinin başlıca unsurlarından birisi olan Fransız dilini güçlendirmek için de tasarlandı. Akademinin 40 üyesi dil kullanımı konusunda bugün de görüş bildirir.

Toyotomi Hideyoshi tarafından 1590'larda Japonya'da uygulamaya sokulan sankin kotai (devirli katılım) sistemi 1635'te zorunlu hale getirildi. Daimyo (feodal beyler) her iki yıldan birini şogunun Edo'daki sarayında düzenlenen zengin törenlere katılarak geçirmek zorunda bırakıldı. Bu tür itaatin masrafları ve sarayda geçirilen zaman isyan ihtimalini azalttı. Şogundan aldıkları mülklerine döndüklerinde tüm daimyo'ların eşleri ve veliahdı sarayda kaldı. Daimyo'ların sağlaması beklenen giyim, taşınan silahlar, her daimyo'ya eşlik eden askerler ve -askeri ve mali- katkılar konusunda yerine getirilmesi kolay olmayan kurallar uygulandı.

Hollanda'da lale çılgınlığının sonu

1632 yılından beri Etiyopya imparatoru olan Fasilides (y. 1603-67) 1636'da Gondar'da daimi bir başkent kurdu. Burada inşa ettirdiği binalar bir kaleyi ve 18. yüzyıla kadar Etiyopya imparatorlarının oturdukları Fasil Ghebbi'yi de içeriyordu.

Hollanda lale soğanı fiyatlarının zirveye çıkması ve sonra da aniden düşerek iddialara göre birçok yatırımcıyı batırmasıyla Şubat 1637'de bir spekülasyon balonu patladı. Bir lüks kullanım maddesi olan lale soğanları belirsizlik içindeki bir dönemde yatırımlar için güvenli bir araç olarak görülmüştü. Lale Çılgınlığı fiyatları hakkında emin olmak güçse de, söylentilerden ortaya çıkan bulgular önemli zirvelerin yaşandığını akla getirmektedir.

İLGİLİ:  Şarlman (Charlemagne) kimdir? Karolenj rönesansı ve Birleşik Avrupa dönemi

Modern felsefenin kurucularından, rasyonalist Rene Descartes'in (1596-1650) 1637'de yayımladığı Yöntem Üzerine Konuşma Batı felsefesinin en çok etki yaratan eserlerindendir.

Küçük bir eyalet bürokratı olan Song Yingxing'in The Exploitation of the Works of Nature isimli ansiklopedisi Mayıs 1637'de yayımlandı. Çin teknolojisine dair verdiği geniş malumat onu öncekilerden farklı kıldı.

Kasr-ı Şirin Antlaşması, I. Charles'ın baskıları

Osmanlı İmparatorluğu ile Safevi İmparatorluğu arasında 1623 yılında başlayıp fasılalar halinde süren çatışma 1638'de zirveye ulaştı. Sefer sırasında ordularının başında bulunan son Osmanlı hükümdarı Sultan IV. Murad'ın (1612-40) yönettiği Osmanlılar Bağdat'ı aldı. Bu zaferin ardından Osmanlı-Safevi sınırını daha çok Osmanlılarına yararına kalıcı olarak düzenleyen Kasr-ı Şirin Antlaşması imzalandı. Antlaşma Mezopotamya'nın tümünü (günümüzde Irak) Osmanlılara verirken Yerevan şehrini (günümüzde Ermenistan'da bulunmaktadır) Safevilere bıraktı.

İngiltere Kralı I. Charles 1649'da idama götüren sorunlar kralın kendi isteklerini her zaman krallıklarına dayatabileceğine ilişkin keyfi kanaatinden kaynaklanıyordu. Konu özellikle kraliyet yetkilerinin parlamento yetkileriyle çalışmasına ilişkin değildi. Dini anlaşmazlık unsuru da önemli bir öğe olarak işe karıştı. Charles 1637'de Canterbury Başpiskoposu William Laud'un teşvikiyle İngiltere Kilisesinin Book of Common Prayer'ının İskoçya'da kullanılmasını zorunlu hale getirmişti.

Charles ve Laud Kalvenci İskoç Kirk'ten (Kilise) gerçekten nefret ediyordu. İskoçya'nın Kirk önderleri de kendi bakımlarından, İngiltere'deki Püriten muhatapları gibi Anglikan dini kalıplarının kendilerine zorla kabul ettirilmesini papacılık kadar kötü olduğu fikrindeydiler. Ertesi yıl Great Covenant adıyla bilinen hiddetli protestolarını 1639'da İngiltere'nin bir "Covenant"çı ordu tarafından işgali izledi. Kralın seçenekleri azalmaktaydı.

Portekizli kaşif Pedro Teixeira (ö. 1641) yola çıktıktan iki yıl sonra nehrin ağzındaki Belem'e dönerek Amazon nehrini tüm uzunluğu boyunca kateden ilk kişi sıfatıyla ikili bir başarıya imza etti. Bir önceki yıl Teixeira İspanyol kolonicilerinin And dağlarının ötesine geçerek Amazon havzasına ne kadar girdiklerinin de anlaşılması amacıyla nehirden yukarıya doğru gerçekleştiren ilk kişi olmuştu.

İngiliz astronom Jeremiah Horrocks (1618-41) 24 Kasım 1636'da Venüs'ün geçişini tahmin eden ve izleyen ilk kişi oldu. Bu nadir olay Venüs'ün güneş ve dünya arasından geçişine ilişkindir. Geçişin gözlenmesi dünyanın güneşten uzaklığının ölçülmesi için önemli bilgiler sağladı.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /1890–1894/ ABD'nin Yerli katliamı, Çin-Japon Savaşı, Yeni Zelanda'da kadınlara oy hakkı

Kronolojik özet

  • Nisan 1632 / İsveçlilerin Rain Nehrini geçişi Habsburgların müttefiki Bavyera ordusunu ortadan kaldırır
  • 1632 / Ruslar Smolensk'i kuşatır
  • 1632 / Babürlü imparatoru Şah Cihan Hindu tapınaklarını tahrip eder
  • 1632 / Fasilides Etiyopya imparatoru olur
  • 16 Kasım 1632 / Lützen Muharebesi; İsveç Kralı Gustaf Adolf öldürülür
  • 1632 / Hindistan'da Dekkan kıtlığı iki yılın ardından sona erer
  • Haziran 1633 / Galileo Katolik Engizisyonu tarafından mahkum edilir
  • 1633 / Şogun Tokugawa Iemitsu (1604-51) Japonya'nın izolasyonunu başlatır
  • 24 Şubat 1634 / İmparatorluk orduları komutanı Albrecht Wallenstein öldürülür (d. 1583)
  • 1 Mart 1634 / Polonyalılar ve Kazaklar Smolensk kuşatmasını kırar
  • 1634 / Çin'in Kanton şehrinde İngiliz ticaret istasyonu açılır
  • 6 Eylül 1634 / Nördlingen Muharebesinde Habsburglar İsveçlileri mağlup eder
  • 11 Ekim 1634 / Barchardi taşkını Alman-Danimarka Kuzey Denizi şeridinde 12.000 kişinin ölümüne yol açar
  • 1634 / İngiliz kolonisi Maryland Kuzey Amerika'da kurulur
  • 1634 / Hollandalılar Karayiplerde Curaçao Adasını ele geçirir
  • 1635 / Academie Française'in ilk toplantısı
  • 1635 / Osmanlılar Ermenistan'ın Yerevan şehrini Safevilerden alır
  • 1635 / Prag Antlaşması Almanya'da Habsburg galibiyetini teyit eder
  • 1635 / Sankin kotai sistemi Japonya'da kullanılmaya başlar
  • 1635 / İngiliz kolonisi Connecticut Kuzey Amerika'da kurulur
  • Nisan 1635 / Fransa Habsburg İspanya'sına savaş ilan eder
  • 25 Aralık 1635 / Fransız kaşif Samuel de Champlain ölür (d. 1567)
  • 1636 / Fransa Kutsal Roma İmparatorluğuna savaş ilan eder
  • 1636 / Osmanlılar Zeydi imamları tarafından Yemen'den çıkarılır
  • 1636 / Kral Fasilides Etiyopya'nın başkenti Gondar'ı kurar
  • 1636 / İngilizler Kuzey Amerika Rhode Adasında yerleşim kurar
  • Şubat 1637 / Lale Çılgınlığı balonu Hollanda'da mali çöküşe yol açar
  • 1637 / Anglikan Dua Kitabı İskoçya'da zorunlu hale getirilir
  • 1637 / Fransız filozof Rene Descartes Yöntem Üzerine Söylem adlı eserini yazar
  • 1637 / Song Yingxing (1587-1666) The Exploitation mof the Works of Nature adlı kitabını yazar
  • 1638 / Osmanlılar IV. Murad idaresinde Bağdat'ı Safevilerden geri alır
  • 1638 / Japonya'da Hristiyan Şimabara İsyanı bastırılır
  • 1638 / Hollandalı ve Singhalliler Portekizleri Sri Lanka'dan atar
  • 1638 / Pedro Teixeira Amazon Nehrini boydan boya geçer
  • Mayıs 1639 / İskoçyalı Bağıtçılar (Covenanters) İngiltere'yi istila eder
  • 1639 / Rus araştırmacılar Sibirya'nın Pasifik sahiline erişir
  • Mayıs 1639 / Osmanlılarla Safeviler arasındaki Kasrı Şirin Antlaşması
  • 24 Kasım 1639 / İngiliz gök bilimcisi Horrocks Venüs'ün geçişini gözler

Yazar Berkay Alpkunt

Coğrafya ve astronomi üzerine geniş kapsamlı içerikler hazırlıyor. Diğer ilgi alanları canlı hayatı, bilim tarihi ve ülkeler olarak sıralanır. Aynı zamanda bağımsız video oyunlarıyla ilgilidir.