Kategoriler
Kronoloji

Dünya tarihi /1669–1675/ Stepan Razin'in infazı, Polonya-Osmanlı Savaşı, Maratha İmparatorluğu

Evrengzib'in 1707 yılında ölümünden sonra Babürlü İmparatorluğunun dağılmasının nedenlerinden biri olarak Hindulara ve diğer azınlıklara uyguladığı belirtilen zulüm gösterilmektedir. Selefi I. Ekber Hindu uyruklarını denetlemek için faal bir dini hoşgörü siyaseti izlemişken, Sünni Müslüman olan Evrengzib'in sistematik şekilde Hindu tapınaklarını tahrip ettiği söylenmiştir. Ayrıca Hindu ibadetinde merkezi öneme sahip müziği yasaklamış ve muhtemelen 1669'da buna yönelik bir ferman çıkartmıştı.

Öte yandan Müslüman hukukunun tam bir külliyatınıFetava i Alemgiriyye– hazırlatarak, hükümlerini sıkı şekilde uygulatmıştı. Ancak tüm bu iddialar tartışmalıdır. Gerçekte tahrip edildiği söylenen Hindu tapınaklarının sayısı inanılmasını güçleştirecek şekilde 80 ile 60.000 arasında değişmektedir.

Evrengzib'in Hristiyanlığa kuvvetle karşı olduğu ise büyük ölçüde doğrudur.

Hudson Körfezi Şirketi, Stepan Razin'in infazı, Köpüklü şarap

Hudson Körfezi Şirketi iki kürk avcısı Pierre-Eprit Radisson ve Medard ve Groseilliers'in girişimi sonucunda Mayıs 1670'te İngiliz kraliyet beratıyla kuruldu. En iyi kürklerin Cree topraklarında Superior Gölünün kuzeyine geldiğini öğrenmişlerdi. Nehirler ve göller yerine güneye Hudson Körfezi vasıtasıyla erişmek daha kolay olduğundan burada bir üs kurmayı önerdiler. Fransa'nın terslemesinin ardından İngiltere'de destek aradılar. Hudson Körfezi Şirketi İngiltere'nin en büyük şirketi, Kanada'da hak iddiasının temeli ve Fransa'yla bölgesel rekabetin kaynağı oldu.

Kuzey Fransa'da Champagne bölgesindeki Hautvillers Benedikten Manastırında keşiş olan Dom Perignon'un (1638-1715) aynı adı taşıyan köpüklü şarabı bulduğu iddiası bugün büyük ölçüde geçersiz kabul edilmektedir. Gerçekte ise şarapların ürettiği köpükleri şişelerde birikerek patlamalara yol açabilecekleri için gidermeye çalışmaktaydı. Fakat manastırın kiler ustası olarak daha önce kırmızı şarap yapımında kullanılan üzümlerde yararlanarak beyaz şarap üretimine büyük katkıda bulundu. 18. yüzyıl başlarından sonra İngiliz ve Fransa'da köpüklü şaraba ilgi büyüdü.

Güney Rusya'da 1670 yılında bir Kazak ayaklanması çar tarafından acımasızca bastırıldı ve lideri Stepan Razin ertesi yıl infaz edildi. Kazak bağımsızlığını merkezileşen Rus devletine karşı koruma çabası bir dizi şehrin baskına uğradığını ve yağmalandığını gören hoşnutsuz köylülerin ayaklanmasına dönüşmüştü.

Portekiz'in Angola işgali, Polonya-Osmanlı Savaşı

Portekiz 1671'de bugün Angola adını alan bölgede bulunan Ndongo Krallığının bağımsızlığını sona erdirdi. Bir Portekiz kolonisi 16. yüzyıldan beri Ndongo'ya büyük ölçüde hakim olmuş, ancak kralları Felipe'nin 1671'de isyanı Portekiz birliklerinin başkenti ele geçirmesine, tüm topraklarına el koymasına yol açtı.

İLGİLİ:  Dünyadaki en büyük piramitler hakkında bilgiler

Avrupa'da İspanyol hakimiyeti korkuları Fransa, İngiltere ve Hollanda Cumhuriyetinin birleşmesine yol açtığı gibi 1659'dan sonra Fransa'nın hakimiyeti, İspanya ve Hollanda Cumhuriyetini Fransa karşıtı ittifaklar içinde bir araya getirmişti. İspanya XIV. Louis'nin İspanyol Flemenk'indeki evlilik yoluyla hak iddia emesine itiraz ederken, Hollandalılar zayıf bir İspanya'yı kuvvetli bir Fransa'ya tercih etti.

1667-68 İntikal Savaşları Fransızların İspanya Felemenk'inde kazanç sağlamasını ve ardından kayıplarını getirmiş, ancak Louis 1672'de İngiltere ve İsveç'le birleşerek Fransa-Hollanda Savaşıyla şansını tekrar denemişti. Savaş Hollandalıların Yeni Amsterdam'ı İngiltere'ye vermesiyle sona ererken, Fransızlar –Hollanda Cumhuriyetini ele geçirmekte başarısız olmalarına rağmen- eski Burgonya topraklarından Franche-Comte ve İspanya Felemenk'inden bir sınır şeridini kazandı. Ancak barış Louis'nin Fransa'yı koruma ve genişletme gayretlerinde kısa bir aradan ibaret kaldı.

Alman matematikçi Gottfird Leibniz (1646-1716) dünyanın ilk mekanik hesap makinesinin tanıtımını 1671'de yaptı. Bu, dört temel matematik işlemini gerçekleştirebilen ilk makineydi. Leibniz hesap makineleri geliştirmeye, bu yolla modern hesap makinelerinin temelini oluşturmaya devam etti.

Polonya-Litvanya devletine karşı birbirini izleyen Kazan ve Kırım Tatarlarının isyanları 1672'de Osmanlı müttefiklerini dört yıl süren bir Polonya-Osmanlı Savaşına itti. III. Jan Sobieski (1926-96) yönetimindeki Polonya direnişi Polonya parlamentosu Sejm'in isteksiz desteğiyle büyük ölçüde baltalandı. Polonya askeri gücü Osmanlıların kalabalık ordusuyla eşit durumda değildi. Sonuç, Polonya'nın hala sahip olduğu küçük itibarını ve Ukrayna topraklarının büyük kısmını yitirmesiydi.

Kuzey Amerika'da nehir keşifleri

Kuzey Amerika'nın kapsamlı su yolları iç kesimlerini keşfetmek için hazır bir vasıta sağladı. Fransız-Kanadalı kaşifler Louis Jolliet ve Fransız Cizvit Jacques Marquette Missisipi Nehrinden aşağıya doğru Meksika Körfezine 600 kilometre seyahat ettiler. İspanya'nın husumetini uyandırmaktan çekinip geri dönseler de Missouri ve Ohio nehirlerini keşfettiler ve ayrıca nehrin Pasifik'e değil Körfeze döküldüğünü teyit ettiler.

İngilizlerin dağınık sahil yerleşimlerinden ülke içlerine doğru araştırmaları daha tereddütlü, eşgüdümü yetersiz ve ayrıca Apalaş Sıradağları tarafından önü kesilmiş durumdaydı. Bu bölgede seyahat her zaman yerlilerin desteğini gerektirdi. Örneğin bugünkü Georgia'da bir Tohamita yerli grubuyla bir yıl geçirdikten sonra Gabriel Arthur bu grupla birlikte seyahat ederek Cumberland Gap boyunca ilerlerken farkında olmadan Kentucy ve batıya doğru anayolu teşkil edecek hattı keşfetti.

İLGİLİ:  Huawei'in ABD yasağı kalktı: Şirket eski işlerine dönebilecek

Çin'de Üç Tımarcı Ayaklanması, Maratha İmparatorluğu

Ming Hanedanının 1644'te çökmesiyle (bkz. 1644) Çin'de iktidarı ele geçiren Qing hanedanı, güçlü Ming generallerinden bazılarına yönetimde yer vererek bölgesel valiliklere getirdi ve onlara neredeyse bağımsız devletler haline gelen bölgelerde hatırı sayılı yönetim yetkileri tanıdı. Zenginleştikleri takdirde -esasen bunu devasa ölçülerde yapmaktan yapmaktan geri durmadılar- ayaklanma teşebbüslerine girmeyeceklerine inanıldı.

Tehlike giderek daha büyük hale gelen servetlerinin Çin'e hakim olmak yönündeki tasavvurlarını da artırmasından kaynaklandı. Üç Tımarcı Ayaklanması 1674'te en önde gelen üç isyancı Wu Sangui, Shang Kexi Gungdong ve Geng Jingzhong tarafından idare edilen eyaletlerde, diğer bazı küçük Ming valilerinin katılımıyla baş gösterdi. İmparator Kangxi (1654-1722) tarafından idare edilen daha güçlü askeri birliklere sahip Qing'in verdiği karşılık 1681'e kadar savaş hali sürse de başarılıydı.

Qing'den olduğu kadar birbirlerinden de bıkmış olan isyancıların nadiren işbirliği yapmaları Qing'e her birini teker teker ezme fırsatını tanıdı. İsyanın intihar etmeyen önderleri yakalanıp infaz edildi.

Hindu Maratha'yı Bijapur sultanından kurtarmasından sonra Şivaci (1630-80) 1674'te Maratha kralı olarak taş giydi ve daha sonra Babürlüleri yenerek Hindistan'ı 19. yüzyıl başlarına kadar yönetecek Maratha İmparatorluğunu kurdu.

Birleşik Prusya'nın İsveç zaferi

Babürlü İmparatoru Evrengzib 1675'te Sihlerin dokuzuncu gurusu Tegh Bahadur'un İslam'ı kabul etmemesi üzerine infazını emretti. Bu durum Sih tahtına dokuz yaşındaki oğlu Gobind Singh (1666-1708) getirdi. Sihler birkaç yıl sonra Singh'in liderliği altında Babürlü hükümdarlığına büyüyen bir askeri tehdit haline gelecek ve çöküşlerinde oldukça etkili olacaklardı. Bununla beraber Babürlülere dini muhalefetin kalıpları Hindistan'ın birçok bölümünde çoktan yerleşmiş, bunlar arasında en göze çarpan Şivaci Batı Ghat'da Maratha İmparatorluğunu ilan etmişti.

Birleşik Prusya ve Brandenburg ordusu Brandenburg Elektörü I. Friedrich Wilhelm'in (1620-88) komutasında Brandenburg yakınlarında Fehrbellin'de Kont von Wrangel komutasındaki İsveç ordusuyla karşılaştı ve onları mağlup etti. Bu Scania / Scanian Savaşındaki nispeten önemsiz muharebe, Fransız-Hollanda Savaşının bir yan ürünü olsa da İsveç'in kendisini hakim Baltık devleti olarak kabul ettirme mücadelesinde önemli bir anı temsil etti.

Diğer bakımlardan önemsiz bir Alman devleti karşısında yenilgiye uğramak İsveçlilerle kalıcı bir darbe indirdi. İsveç'in kendisini büyük devlet olarak gösterme çabasının şüpheli olduğu ortaya çıktı.

Kronolojik özet

  • 11 Mart 1669 / Sicilya'da Etna Dağı patlayarak 20.000 kişinin ölümüne yol açar
  • 1669 / Evrengzib Müslüman şeriat kanunnamesi Fetava-i Alemgiriyye'yi yayımladı
  • 6 Eylül 1669 / Osmanlılar Girit'in Hanya şehrini Venediklilerden alır
  • 1669 / Osmanlı büyükelçisi kahve içimini Paris'e tanıtır
  • 1670 / Ukrayna'da Polonya karşıtı Kazak İsyanı bastırılır
  • 1670 / Kuzey Amerika'da Güney Carolina kolonisi kurulur
  • 2 Mayıs 1670 / Hudson Körfezi Şirketi kurulur
  • 1 Haziran 1670 / İngiltere ve Fransa arasında Gizli Dover Antlaşması imzalanır
  • 1670 / Dom Perignon tarafından şampanyanın keşfedildiği iddia edilen tarih
  • 1670 / İzinli korsan Henry Moran Panama'yı ele geçirir
  • 1670 / Mali başkenti Niani, Segor İmparatorluğu hükümdarı Bambara tarafından yağmalanır
  • 1670 / İlk Fransız yerleşimciler günümüzde Senegal'in bulunduğu bölgeye gelir
  • 1671 / Ndongo Portekiz tarafından mağlup edilir ve Angola'daki Portekiz kolonisine toprak bırakır
  • 1671 / İspanya Fransa'ya karşı Hollanda Cumhuriyetle ittifak kurar
  • Nisan 1671 / Babürlüler Ahom Krallığı tarafından Saraigat Muharebesinde mağlup edilir
  • 16 Haziran 1671 / Kazan lideri Stepan Razin'in infazı (d. 1630)
  • 1671 / Alman matematikçi Gottfired Leibniz ilk hesap makinesini yapar
  • 30 Aralık 1671 / İlk Fransız Kraliyet Mimarlık Akademisi kurulur
  • 1672 / İngiliz Kraliyet Afrika Şirketi kurulur
  • 12 Mart 1672 / Üçüncü İngiliz-Hollanda Savaşı başlar (1674'e kadar)
  • Nisan 1672 / Fransız-Hollanda Savaşı Hollanda Cumhuriyetinin işgaliyle başlar (1678'e kadar)
  • 7 Haziran 1672 / Solebay Muharebesi sonuçsuz kalır
  • 4 Temmuz 1672 / Orange Prensi William Hollanda genel valisi olarak atanır
  • 18 Ekim 1672 / Osmanlı İmparatorluğuyla Polonya-Litvanya devleti arasında Bucaş Antlaşması imzalanır
  • 17 Şubat 1673 / Fransız yazar ve aktör Moliere ölür (d. 1622)
  • Mayıs 1673 / Jolliet ve Marquette Mississippi Nehrini keşfeder
  • 1673 / İngiliz kaşif Gabriel Arthur Apalaş Dağlarını aşar
  • 1673 / İngiliz ve Hollanda donanmaları arasında Schoonveld Muharebeleri
  • 1674 / Çin'de Üç Tımarcı Ayaklanması çıkar
  • 19 Şubat 1674 / Westminster Antlaşması Üçüncü İngiliz-Hollanda Savaşını sona erdirir
  • 21 Mayıs 1674 / III. Jan Sobieski Polonya-Litvanya devleti kralı seçilir
  • 6 Haziran 1674 / Şivaci, Maratha İmparatorluğunu ilan eder
  • 1674 / Güney Hindistan'da Pondicherry Fransız Doğu Hindistan Şirketinin üssü haline gelir
  • 11 Ağustos 1674 / Fransızlar Hollanda-İspanya-Avusturya ordusunu Seneffe Muharebesinde mağlup eder
  • 8 Kasım 1674 / İngiliz şairi John Milton ölür (d. 1608)
  • 10 Kasım 1674 / Kuzey Amerika'da Yeni Hollanda (Yeni Amsterdam dahil) İngilizlere bırakılır
  • 1675 / Sih lideri Tegh Bahadur Babürlüler tarafından infaz edilir
  • 18 Haziran 1675 / Brandenburg ve Prusya Fehrbellin Muharebesinde İsveç'i mağlup eder
  • 1675 / Japonya'da haiku şiirinin gelişmesi
  • 1675 / İngiliz kolonicileriyle Amerikalı Algonquian yerli kabileleri arasında savaş

Yazar Berkay Alpkunt

Coğrafya ve astronomi üzerine geniş kapsamlı içerikler hazırlıyor. Diğer ilgi alanları canlı hayatı, bilim tarihi ve ülkeler olarak sıralanır. Aynı zamanda bağımsız video oyunlarıyla ilgilidir.