Kategoriler
Kronoloji

Dünya tarihi /1725–1731/ Viyana Antlaşması, St. Petersburg Bilimler Akademisi, Çin'de afyon bağımlılığı

Lahey Antlaşması (bkz. 1720) başlıca Avrupa devletleri arasındaki rekabetleri sona erdirmedi. Avusturya 1725'te İspanya'yla Viyana Antlaşmasını imzalayarak Emperyal Ostend Şirketi için sömürgelerine ticaret imtiyazları elde etti; bunun karşılığında Avusturya, İspanya tahtına ilişkin tüm haklarından vazgeçti ve ayrıca İspanya'ya Cebelitarık'ı tekrar ele geçirmesinde yardım sözü verdi. Britanya 1726'da Panama'da Porto Bello limanındaki tüm İspanyol hazine gemilerini ablukaya alma girişiminde bulundu, ancak hastalık nedeniyle büyük kayıplar vermesinin ardından başarı elde etmeksizin 1727'de geri çekildi.

Avusturya'nın Avusturya ile Britanya arasında gizli bir anlaşmayla geçersiz kılınan destek vaadinden cesaret bulan İspanya 1727'de Cebelitarık'ı kuşattı ve bu hareket İngiliz-İspanyol Savaşını başlattı. Dört ay süren kuşatma İspanyollara 1400, İngilizlere 300 kişiye mal olarak başarısızlığa uğradı. Savaş 1729 Sevilla Antlaşmasıyla sonuçlandırıldı.

Rusya'da St. Petersburg Bilimler Akademisi 1725'te Büyük Petro (1672-1725) tarafından kuruldu. Tüm disiplinlerden, alanlarında en seçkin bilim adamları Akademide çalışmaları için davet edildi; örneğin Alman embriyolijist Caspar Wolff (1733-94) İsviçreli Leonhard Euler'i çekebilmek için 200 ruble maaş önerdi ve o da o teklifi kabul etti.

Kyakhta Antlaşması, Karayipler ve Brezilya'da kahve

Güneydoğuda, İran'ın Afgan Şahı Mahmud Hotaki (bkz. 1721-22) 1725'te öldü. Yerine kuzeni, kendisini öldürmüş olması muhtemel Eşref Han geçti. Bu tarihte, bir önceki rejime bir Osmanlı-Safevi Antlaşmasıyla bağlı Osmanlı kuvvetleri İran arazilerine girmekteydi. Ancak Eşref Han İsfahan yakınlarında Kırmanşah Muharebesinde Osmanlıları yendi ve 1727'de İran'daki Hamedan şehrinde barışa varıldı.

İmparatorluk Rusya'sı ve Çin Qing İmparatorluğu arasında Kyakhta Antlaşması imzalandı; anlaşma iki ülke arasındaki ilişkilerin 19. yüzyıl ortasına kadar temelini oluşturdu. Moğolistan'ın kuzey sınırlarının haritası çizildi ve anlaşma sağlandı, kürk ve çay ticareti için yollar saptandı.

Karayipler ve Güney Amerika'da 1720'lerin sonunda kahve yetiştiriciliği başlatıldı. Fideler Martinik Adasına ilk defa 1720 civarında getirildi, Portekiz kralı 1727 civarında tohum için Fransız Gine'sine gönderdi. Temsilcisi Francisco de Mello Palhetto, Fransız valisinin eşini tohum ve fide sağlaması konusunda ikna etti, böylece Portekizlilerin Brezilya'da kahve sanayiini kurmasını sağladı.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /1669–1675/ Stepan Razin'in infazı, Polonya-Osmanlı Savaşı, Maratha İmparatorluğu

Vitus Bering'in keşif seyahatleri, Çinlilerin "afyon bağımlılığı"

Rusya İmparatoru Büyük Petro doğudaki topraklarının genişliğini tam olarak keşfetmeye kararlıydı. Danimarkalı bir denizci olan Vitus Bering (1681-1741) Kamçatka Yarımadasından kuzeye doğru Sibirya kıyılarını izlemekle görevlendirildi ve Bering 1728'de günümüzde kendi adı verilen Sibirya ile Alaska arasındaki dar boğaza yelken açtı. Daha kuzeye giden Bering Sibirya'nın boğazda doğu sınırına ulaştığını tespit etti. Bering daha doğuda kara bulunmasından şüphelendiyse de boğazın ötesindeki Alaska kıyılarını ancak 1741'de ikinci seyahatinde gördü.

Hindistan alt kıtasında Maratha halkı Bajirao'nun (bkz. 1720) hükümdarlığında neredeyse on yıl boyunca gücünü sağlamlaştırdıktan sonra ülkelerini çevreleyen Dekkan bölgesine girdi. Maratha yönetiminde hak iddia eden ve chauth (haraç vergisi) ödemeyi reddeden rakip hükümdar Haydarabad Nizamı I. Asaf Şaf (Nizamül Mülk adıyla da bilinir) ile Palkhed Muharebesinde karşılaştılar. Maratha, Nizam'ın ordusunu savaşmaktan kaçındığı susuz bir bölgede kıstırdı. Bunun sonucunda Nizam liderlik iddiasından vazgeçti ve chauth ödemesi tekrar başlatıldı.

1729 yılı, Çin ile Batı arasındaki ticaret ilişkilerinde Qing imparatoru Yongzheng'in neredeyse tüm afyon ithalatını yasaklaması nedeniyle merkezi öneme sahip bir dönem oldu. Çin malları Avrupa'da çok talep görmesine karşın Çinliler Avrupa mallarına rağbet etmedi ve ödemeleri özellikle Britanya'nın fahiş fiyatlara temin etmek zorunda kaldığı gümüş birimiyle kabul etti.

18. yüzyıl başlarında İngiliz tüccarları Çin malları karşılığında hint afyonu temin etmeye başlamış ve kısa süre zarfında Avrupa'nın gümüş ihtiyacını büyük ölçüde azaltan bağımlı Çinliler ortaya çıkmıştı. Avrupa'nın afyon kaçakçıları Çin'de 19. yüzyıla kadar önemli bir sorun olarak kaldı.

1729'da ayrıca on yıldan fazla süren bir kötü muameleden sonra Amerikalı Nantchez Yerlileri Mississippi Rosalie Kalesinde 200'den fazla Fransız yerleşimciyi öldürdü. Ancak Fransızlar 1731'de Choctaw halkının yardımıyla Natchezlerin büyük kısmını tutsak alıp Karayip plantasyonlarında çalışmaya göndererek karşılık verdi.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /1993-94-95/ Ruanda Soykırımı, Çekoslovakya bölünüyor, Aytron Senna'nın ölümü, 1995 Çelik Harekâtı

Patrona Halil isyanı, Japonya'da Şinto yükseliyor

Kısa süren Osmanlı Lale Devri (1718-30) yeniçeri liderli Patrona Halil'in isyanıyla sona erdirildi ve Sultan III. Ahmed'in yerine I. Mahmud getirildi. Lale Devri Osmanlı İmparatorluğunda bir istikrar devri olmuş ve Batı usullerine artan ölçüde ilgi gösterilmişti. Batı Avrupa'nın 17. yüzyılda lalelere hayranlık duyduğu gibi, Osmanlı sarayı da aynı şekilde laleyi saplantı haline getirmişti. Osmanlı mimarisi ve sanatı bu dönemde canlandı, ancak yüksek lale ve lale soğanı fiyatları ekonominin yapısını bozdu. I. Mahmud'un 1730'da göreve gelmesiyle Lale Devri son bulsa da, Halil haddini açtığı için 1731'de sultanın önünde boğularak öldürüldü.

Halkı 1603'ten beri Tokugawa Şogunluğu tarafından yönetilen Japonya'da Şinto dini yeniden yükselişe geçti. 1730'lardan başlayarak Kada no Azunamaro (1669-1736) ve Kamo no Mabuchi (1697-1769) gibi alimlerin yazılarıyla güç kazandı. Şinto alimleri Çin ve Budist etkilerini reddetti ve saf bir Japon manevi kimliği tanımlamak istedi. Şintoizm bir yüzyıl sonra 1868'de Japonya'da devlet dini olarak kabul edildi.

Arap devleti Umman bu sırada Afrika'daki sömürgelerini artırmaktaydı. Portekizlilerin elindeki Kenya şehri Mombassa ve Pemba Adası Ummanlılar tarafından 1698'de ele geçirildi ve Ummanlılar 1730'da Portekizlileri Kenya ve Tanzanya kıyılarından uzaklaştırarak Zanzibar'ın (günümüzde Tanzanya'nın parçası) denetimini ele geçirmişlerdi.

Batı Afrika'da İslami Fulbe veya Fulani halkı günümüzde Fulbe Devrimi olarak bilinen daha büyük cemaatler şeklinde birleşme hareketine başladı. Kurulan ilk devlet olan Gine'deki Bondu devleti 17. yüzyıl sonlarında oluştu. Ardından Futa Jallon (merkezi Gine'de olmakla birlikte komşu topraklara dağıtılmış olarak) mevcut liderlerden ve Müslüman olmayan Fulbe halkından iktidarı alarak kuruldu. Bölgelerin bir konfederasyonu resmen 1735'te Gine'deki Timbo şehri başkenti yapılarak kuruldu. Fulbe Cihadından -iktidarın ele geçirilmesine verilen adla- derin içimde etkilenen ve önceleri gerileme içinde bulunan Bornu İmparatorluğu (günümüzde Nijerya) önemli bir canlanma içine girdi.

Evvelce bağımsız olan Batı Afrika bölgesindeki Dahomey 1731'de en sonunda Yoruba Oyo İmparatorluğuna (günümüzde Nijerya) bağlı olmayı kabul etti. Yoruba 1728'deki uzun ve keskin bir savaşta ülkelerini yenerek işgal etmiş, ancak Dahomey'deki direniş 1748'e kadar sona ermedi.

Kronolojik özet

  • 28 Ocak 1725 / Büyük Petro ölür (d. 1672) I. Katerina Bilimler Akademisini kurma yolunda başlattığı çalışmaları sürdürür
  • 22 Nisan 1725 / Afgan doğumlu İran Şahı Mahmud Hotaki ölür veya öldürülür (d. 1697)
  • 30 Nisan 1725 / Avusturya ve İspanya Viyana Antlaşmasını imzalar
  • 1726 / Geniş kapsamlı Çin ansiklopedisi Gujin Tushu Jicheng basılır
  • 11 Şubat 1727 / İspanya Cebelitarık kuşatmasını başlatır (12 Haziran'a kadar)
  • 1727 / Portekizliler Brezilya'ya kahveyi getirir
  • 23 Ağustos 1727 / Rusya ve Çin Moğol sınır kasabasında Kyakhta Antlaşmasını imzalar
  • 18 Kasım 1727 / Hindistan'da yeni Caipur şehrinin temelleri atılır
  • 28 Şubat 1728 / Maratha, Haydarabad hükümdarı I. Asaf Jah'ı Palkhed Muharebesinde yenilgiye uğratır
  • 18 Mayıs 1728 / II. Petro I. Katerina'nın ardından Rusya çarı tacını giyer
  • 14 Ağustos 1728 / Danimarkalı kaşif Vitus Bering Sibirya'nın uç sınırında Bering Boğazını keşfeder
  • 20-23 Ekim 1728 / Danimarka'nın Kopenhag şehrinin dörtte birinden fazla bölümü yanar
  • 1728 / Nijerya'daki Oyo İmparatorluğu Dahomey'i işgal eder
  • 1729 / Nadir Şah'ın önderlik ettiği İranlılar işgalci Afganları Damghan Muharebesinde yenilgiye uğratır
  • 21 Nisan 1729 / II. Katerina (Büyük) doğar (ö. 1796)
  • 30 Temmuz 1729 / Maryland eyaletinde Baltimore şehri kurulur
  • 9 Kasım 1729 / Britanya, Fransa, İspanya ve Hollanda Cumhuriyeti Sevilla Antlaşmasını imzalar
  • 28 Kasım 1729 / Amerikalı Natchez yerlileri Missisippi'deki Rosalie Kalesindeki yerleşimcileri öldürür
  • 1729 / Qing imparatoru Çin'de afyon satılmasını ve içilmesini yasaklar
  • 29 Ocak 1730 / Anne II. Peter'in kızamıktan ölmesinin (d. 1715) ardından çariçe olarak tahta çıkar
  • Eylül 1730 / Patrona Halil, Osmanlı Sultanı III. Ahmed'i tahtından indireceği isyanı başlatır
  • 20 Eylül 1730 / I. Mahmud III. Ahmed'in yerine Osmanlı sultanı olur
  • 16 Mart 1731 / Avusturya, Britanya, Hollanda Cumhuriyeti ve İspanya Viyana Antlaşmasını imzalar
  • 1731 / Dahomey Nijer Oyo İmparatorluğuna bağlanmayı kabul eder

Yazar Berkay Alpkunt

Coğrafya ve astronomi üzerine geniş kapsamlı içerikler hazırlıyor. Diğer ilgi alanları canlı hayatı, bilim tarihi ve ülkeler olarak sıralanır. Aynı zamanda bağımsız video oyunlarıyla ilgilidir.