Kategoriler
Bilim & İnsan

Meteor nedir? Meteor yağmuru, göktaşı, meteor taşı ve asteroit farkı

Reklam

Deneyimli gökbilimciler meteorlara aşinadır. Meteorlar gündüz veya gecenin herhangi bir saatinde görülebilirler ancak loş ışıkta veya karanlıkta bu parlak ışıklı cisimleri görmek çok daha kolaydır. Genellikle "düşen" veya "kayan" yıldızlar olarak adlandırılırlar ancak bu kaya parçalarının aslında yıldızlarla hiçbir ilgisi yoktur. Bilinen tarihin en büyük meteor çarpması 1902'de Rusya, Sibirya'da Tunguska Nehri'nin yakınında meydana geldi. Tunguska Olayı denilen bu çarpma 12.000 kiloton TNT gücündeydi ve milyonlarca ağacı düz etti.

Meteor, meteor taşı, göktaşı ve asteroit farkı

Meteor ile göktaşı temelde aynı şeydir. Göktaşı, asteroitten kopan kaya parçasıdır. Dünya'nın atmosferine girerek yanmaya ve parlamaya başladığında meteor adını alır. Meteor taşı ise meteor yere çarptığında bulunan parçaya verilen isim oluyor. Meteor taşları kum tanesi veya bezelye büyüklüğünde olabiliyor ve bazıları ise küçük çakıl taşları kadarlar. En büyük meteorların dağlar kadar büyük dev kayalar oldukları biliniyor. Bununla birlikte hemen her meteor taşı, yörüngesi süresince Dünya'ya yakın geçen ve bu sürede ufalanan küçük göktaşlarından kalan parçalardır.

İLGİLİ:  Asteroit nedir? Asteroit kuşağı, oluşumları, keşfi ve kısa tarihi
Dünya yörüngesine girerek yanan meteor Uluslararası Uzay İstasyonu'ndan görülüyor
Dünya yörüngesine girerek yanan meteor Uluslararası Uzay İstasyonu'ndan görülüyor

Meteorlar nasıl oluşur?

Uzaydaki asteroit kuşağından koparak gelen göktaşı Dünya'yı çevreleyen atmosferden geçmeye başladığında, gaz moleküllerinin neden olduğu sürtünme nedeniyle ısınır ve parlamaya başlar. Yüksek hız ve ısı, meteorları genellikle Dünya yüzeyine çarpmadan önce buharlaştırmak için yeterli olur. Daha büyük olanlar ise parçalanır ve parçalar gökyüzünden yağar. Bunların çoğu da buharlaşır.

Gözlemciler meteorun çevresinde farklı parlamalar gördüklerini söyleyebiliyor. Renklerdeki bu değişim yanan meteorun atmosferdeki gazları ısıtmasından ve de uzay kayasının içindeki farklı malzemelerden kaynaklanıyor. Bazı büyük meteorlar gökyüzünde çok büyük parıltılar oluşturabilir; bunlara bolit adı veriliyor.

Meteorların atmosferde yanarken oluşturduğu renkler kimyasal içeriklerine bağlıdır
Meteorların atmosferde yanarken oluşturduğu renkler kimyasal içeriklerine bağlıdır

Meteor taşı nedir?

Atmosferden başarıyla geçmeyi başaran ve Dünya'nın yüzeyine veya su kütlesine çarpan meteorlar artık meteor taşı ya da meteorit olarak adlandırılıyor. Meteor taşları genellikle çok koyu renkli, pürüzsüz kayalardır ve sadece demir veya taş ile demir karışımından oluşuyorlar.

Reklam

Yere ulaşan ve göktaşı avcıları tarafından bulunan uzay kayası parçaları tipik olarak oldukça küçük olurlar ve fazla hasar veremezler. Yalnızca en büyük göktaşları Dünya'ya çarptığında krater oluşturabiliyor. Ayrıca, yaygın düşüncenin aksine dokunulmayacak kadar sıcak olmazlar.

Göktaşı avcılığı popüler bir ilgi alanı
Göktaşı avcılığı popüler bir ilgi alanı

Dünya'nın en büyük meteor krateri olan Arizona'daki Meteor Crater 50 metre boyunda bir meteorun yeryüzüne çarpması sonucu oluştu. 2013 yılında Rusya'nın Çelyabinsk şehrine düşen meteor ise 20 metre uzunluğundaydı ve geniş mesafelerdeki pencereleri kıran bir şok dalgası yarattı. Bu tür büyük meteorlara bugün Dünya'da nispeten nadir rastlanıyor ancak milyarlarca yıl önce Dünya doğduğunda gezegenimiz her boyuttan uzay kayası tarafından bombalanmaktaydı.

İLGİLİ:  Jüpiter'e çarpan dev beyaz cisim Dünya'dan görülüyor
2013'te Rusya'nın Çelyabinsk şehrine düşen süper bolit meteor
2013'te Rusya'nın Çelyabinsk şehrine düşen süper bolit meteor

Dinozorların meteor çarpması sonucu ölümü

En "yeni" göktaşı çarpması felaketlerinden biri yaklaşık 65.000 yıl önce, 10 ila 15 kilometre uzunluğunda bir meteorun bugün Meksika'nın Yucatan Yarımadası'nın olduğu yere çarpmasıyla meydana geldi. Bölge Chicxulub Krateri olarak adlandırılıyor ve 1970'lere kadar keşfedilmemişti. Dinozorları yok eden etkinin birden fazla meteordan kaynaklanmış olabileceği düşünülüyor. Bu etkiler depremler, gelgit dalgaları ve atmosferde asılı kalan kalıntılardan doğan ani ve uzun süreli iklim değişikliğidir. Bunların Dünya üzerinde büyük sonuçları oldu. Chicxulub meteoru genişliği yaklaşık 150 km olan bir krater meydana getirdi. Çarpmanın çoğu dinozor türünü ve büyük olasılıkla tüm yaşamı yok ettiği düşünülüyor.

Neyse ki bu tür göktaşı etkileri Dünya'da oldukça nadirdir. Ancak Güneş Sistemi'ndeki diğer gezegenlerde hala görülmekteler. Bu olaylar sayesinde gezegensel bilimciler katı kaya ve buz yüzeylerinde oluşan kraterler ile meteorların gaz ve buz devi gezegenlerin üst atmosferlerinden geçişiyle ilgili önemli bilgiler topladılar.

İLGİLİ:  Asteroit madenciliği: Hayabusa2 uzay kayasına iniş yapıyor

Asteroit göktaşı mıdır?

Asteroitler göktaşının kaynakları arasında olsa da teknik olarak göktaşı değiller. Bunlar Güneş Sistemi'ndeki ayrı, küçük cisimlerdir. Asteroitler birbirine çarptığında parçalarını uzaya saçar ve böylece göktaşları oluşur. Kuyruklu yıldızlar da göktaşı oluşturabilir. Güneş'in yörüngesinde döndükçe geride bıraktıkları kaya ve toz göktaşını meydana getiriyor. Dünya'nın yörüngesi kuyruklu yıldız yolunun veya asteroit kalıntısının yörüngesiyle kesiştiğinde, bu uzay malzemesi parçaları süpürülür. İşte o zaman atmosferimizde ateşli bir yolculuğa başlarlar ve yol aldıkça buharlaşırlar. Yere ulaşmayı başaranlar meteor taşı (meteorit) adını alır.

Reklam

Meteor yağmuru

Dünya gelecekte de asteroit ve kuyruklu yıldız kalıntılarının yörüngelerine girmeye devam edecek. Bu her yaşandığında ortaya meteor yağmuru çıkıyor. Geceleri gökyüzünü inceleyenler her saat onlarca meteorun atmosferden yağdığını görebilirler. Meteor yağmurunun büyüklüğü Dünya'nın süpürdüğü uzay taşlarının miktarına bağlı.

Başlıca çıkarımlar

  • Meteorlar, göktaşlarının atmosferimize girerek alev aldığı ve parladığı kayalardır.
  • Göktaşları kuyruklu yıldız ve asteroit kalıntılarından oluşuyor ve kendileri kuyruklu yıldızlar veya asteroitler değiller.
  • Meteor taşı, atmosferdeki zorlu yolculuktan kurtulmuş ve Dünya'nın yüzeyine inmiş meteordur.
  • Meteorlar, atmosferden geçerken oluşturdukları ses izlenerek tespit edilebiliyor.

Yazar Burcu Kara

Genellikle modern tarih, yakın tarih ve popüler bilim üstüne içerikler üretiyor. Özel ilgi alanları arasında Kuzey Afrika ve Güney Amerika'nın sömürge tarihi ve Avrupa'daki eski monarşiler yer alıyor.