Kategoriler
Bilim & İnsan

Okyanus akıntıları nasıl oluşur?

Okyanus akıntısı nasıl oluşuyor? Okyanus dışarıdan bakıldığında durgun bir yermiş gibi görünebilir. Ancak aslında sürekli hareket halindedir. Su, dünyanın dört bir yanında geniş akıntılarla hareket ediyor, dalgalar enerjisini okyanus havzalarına transfer ediyor ve gelgitler her gün öngörülebilir taşkın ve su çekilmeleri meydana getiriyor. Bu durumda hangi olayın ya da kuvvetin okyanus akıntısına yol açtığına merak ediyor olabilirsiniz. Yeryüzünün rüzgarı gibi okyanusun rüzgarı da bu akıntılardır.

Okyanus akıntıları

1877'de yapılmış okyanus yüzey akıntıları haritası.
1877'de hazırlanmış okyanus yüzey akıntıları haritası. (John James Wild, 1877)

Okyanusun hareketi iklimi, ekosistemi ve yediğimiz deniz ürünlerini etkiliyor. Okyanus akıntıları, okyanus suyunun sürekli yaptığı yönlendirilmiş hareketlerdir. Hem canlılığı hem de canlı olmayan fiziksel ve kimyasal çevreyi düzenlemesi yönüyle abiyotik özellik taşır. Okyanus akıntıları hem okyanusun yüzeyinde hem de derinliklerinde meydana geliyor ve küresel ve yerel boyutta gerçekleşiyor. Yüzeydeki akıntıyı suyun %10'unu hareket ettirirken derindeki akıntı %90'ını taşır. Yüzey akıntısı rüzgarla sürüklenirken derin akıntılar sudaki ısı değişimi ile hareket eder. İki akıntı da birbirini etkiler.

Rüzgar, su yoğunluğu ve gelgit hep birlikte okyanus akıntılarını yönlendiriyor. Kıyı ve deniz tabanı okyanus akıntısının konumunu, yönünü ve hızını etkiler. Dünya'nın dönüşü, okyanus akıntılarına yön veren Coriolis etkisini ortaya çıkarıyor. Dönen bir atlıkarıncada düz çizgide yürümeye çalışan bir insanın yalpalaması gibi, dönen Dünya'da yol alan rüzgarlar ve okyanus suları da düz çizgiden sapar. Bu durum Kuzey Yarımküre'deki okyanus akıntılarının sağa ve Güney Yarımküre'dekilerin sola kaymasına neden olur.

İLGİLİ:  Okyanus ve deniz suyu neden tuzludur?

Yüzey akıntıları

Yüzeydeki geniş çaplı okyanus akıntıları güneş ışığının ısıttığı havayla beslenen küresel rüzgarlar tarafından yönlendiriliyor. Güneş ekvatoru kutuplardan daha fazla ısıtır ve bu ısı farkı havanın hareket etmesini yani rüzgarı sağlar. Yüzey akıntıları sudaki ısıyı tropik bölgelerden kutup bölgelerine aktararak yerel ve küresel iklimi şekillendiriyor. Örneğin, tropikal Karayipler'den çıkan sıcak Körfez Akıntısı, Amazon Nehri'nden 150 kat daha fazla suyu hareket ettirir. Körfez Akıntısı ABD'nin doğu kıyısından Atlantik Okyanusu'na dolar ve Avrupa'ya ulaşır. Körfez Akıntısı'ndan gelen ısı Kuzey Avrupa'nın çoğunu diğer yerlerden belirgin ölçüde daha sıcak yapıyor. Bu etki kuzeye kadar görülüyor.

Derin okyanus akıntıları

Küresel taşıyıcı bant Dünya'daki en büyük okyanus akıntısı ve iklimi ve canlılığı etkiliyor.
Küresel taşıyıcı bant Dünya'daki en büyük okyanus akıntısı ve iklimi ve canlılığı etkiliyor.

Su sıcaklığı (termo) ve tuzluluk (halin) değişkenliğinden kaynaklanan su yoğunluğu farklılığı okyanus akıntılarına neden olur. Bu sürece termohalin döngü diyoruz. Kuzey Atlantik Okyanusu gibi soğuk bölgelerde okyanus suyunun ısısı atmosfere aktarılır. Azalan ısı ile okyanus daha soğuk ve yoğun hale gelir. Okyanus suyu donup deniz buzu halini aldığında tuzu dışarıda bırakır çünkü suyu hapseden buz kristali tuz barındırmaz. Sonuç olarak deniz suyunun daha tuzlu ve yoğun olmasına neden olur.

İLGİLİ:  Mariana Çukuru; dünyanın en derin çukuru

Yoğunlaşan soğuk tuzlu su okyanus dibine çöker. Bu sefer yüzey suyu batan suyun yerini alır ve o da dibe batacak kadar soğuk ve tuzlu hale gelir. Bu döngüye küresel taşıyıcı bant deniyor ve suyun okyanus akıntıları yoluyla Dünya genelinde taşınmasını sağlayan bir sistemdir. Bu nedenle dünyanın en uzun akıntısıdır. Hem yüzey akıntısından hem de derin akıntıdan oluşan bu bant saniyede birkaç santimetre yol alıyor ve bir döngüsünü tamamlaması 1000 yıl sürer. Bu okyanus akıntısı sistemi Dünya'nın iklim sistemini, okyanusun besin değerini ve karbondioksit döngüsünü belirlemede kritik öneme sahip.

Okyanus akıntısının biyolojik etkisi

Okyanus akıntıları besin ağını ve deniz organizmasının üremesini ve yaşadığı deniz ekosistemini büyük ölçüde değiştiren önemli bir abiyotik faktördür. Sınırlı hareket kabiliyetine sahip türler kendilerine gelen yiyecek ve besin maddelerine muhtaçlar. Larvasının ve üreme hücresinin suda yayılması için yine bu okyanus akıntısına yani "sıvı rüzgara" ihtiyaçları var. Okyanusta yaşayan balıkların ve memelilerin varış noktaları ve besin kaynakları dahi akıntılardan etkilenir.

Soğuyarak batan su tekrar yükselirken okyanusun dibinden yüzeye besin getirir ve sudaki mikroorganizmaların beslenmesini sağlar. Dünyadaki balıkçılığı ve ekosistemi oluşturan sistem budur. Bu akıntılar fitoplankton ve deniz yosunu büyümesini de destekliyor ve bu da balık, deniz memelisi ve insan dahil gıda zincirinde üstte bulunan tüketicilere enerji kaynağı oluyor.

İLGİLİ:  Deniz sularında ne kadar altın bulunmaktadır? Denizden altın çıkarmak

Bilim adamları okyanus akıntılarını sürüklenen şamandıralar ve ses monitörü gibi yöntemleri kullanarak inceler. Dünya'daki sistemlerin nasıl çalıştığını ve etkileştiğini merak eden herkes buna benzer akıllıca yöntemler kullanır.

Elbette her akıntı büyük ölçekli olmaz. Çeken akıntı bunlardan biri ve sahillerde görülür. Saniyede 2,4 metre hızla hareket ettiğinden yakalanan kişinin kurtulması son derece zordur.

Okyanus akıntısına dair endişeler

Tüm dünyayı dolaşan okyanus akıntısı olan küresel taşıyıcı bandı hatırlayın. Okyanus canlılığı ve global iklim üzerinde önemli bir etkiye sahip. Ancak görünüşe bakılırsa su ısındığında bu bandın hareketini yavaşlatıyor. Küresel ısınma küresel taşıyıcı bandın hareketini daha da yavaşlatır ve hatta durdurursa sonuçlarının yıkıcı olacağı tahmin edilmekte. Örnekler arasında Atlantik'in her iki yanında güçlü hava durumları oluşması var.

Bilim adamları küresel ısınmanın neden olduğu eriyen buzun Kuzey Kutbu'na fazladan tatlı su ekleyerek küresel taşıma bandını zayıflatabileceğinden endişe ediyor. 2018'da yapılan bir araştırma Atlantik Okyanusu çevresindeki Meridyonel Devinim Sirkülasyonu adı verilen devasa okyanus akıntısının gücünün MS 400'den bu yana yaklaşık yüzde 15 azaldığını ve şu anda 1.600 yıldaki en zayıf noktasına geldiğini buldu. İroniktir ki, küresel sıcaklıklardaki genel artış Kuzey Amerika ve Avrupa'daki birçok yerin soğumasına neden olacak.

Yazar Berkay Alpkunt

Coğrafya ve astronomi üzerine geniş kapsamlı içerikler hazırlıyor. Diğer ilgi alanları canlı hayatı, bilim tarihi ve ülkeler olarak sıralanır. Aynı zamanda bağımsız video oyunlarına ilgilidir.