Moğol İmparatorluğu, Asya kıtası ve Doğu Avrupa’nın bazı bölgelerine yayılmış farklı bölgeler ve dinlerden oluşan bir mozaikti. Günümüzde Moğollar en çok acımasızlıkları ile bilinirler. Aslında, Cengiz Han o kadar çok insanı öldürdü ki, geniş araziler yeniden canlandı ve dünya atmosferinden 700 milyon ton karbon uzaklaştırıldı. Cengiz Han‘ın “en çevreci işgalci” olmasının yanı sıra, Moğollar diğer dinlere karşı hoşgörülü olmalarıyla da biliniyorlardı. Peki, Moğollar gerçekten dini açıdan hoşgörülü müydüler?
Bölgelerin Mozaiği: Moğol İmparatorluğu
Moğol İmparatorluğu askeri fetih sonucunda Asya’dan Doğu Avrupa’ya hızla genişledi. Cengiz Han olacak olan Temüçin, farklı Moğol kabilelerini bir araya getiren ilk kişiydi. Cengiz’in liderliğinde, yeni birleşen bu kabileler Rusya ile Çin arasında yer alan Moğol bozkırından Asya’ya yayıldı. Moğol fethi için tek bir itici güç yoktu; ekonomik, siyasi ve dini faktörlerin hepsi rol oynadı.
Moğolistan’ın sert çevre koşulları, Moğolları kaynaklar için diğer bölgelerle ticarete bağımlı hale getirmişti. Geçim kaynaklarına hayati olan bu ticaret, Kuzey Çin’deki Jurchen Jin ve Batı Xia Hanedanlıkları tarafından tehdit edilmeye başlanmıştı; bu hanedanlıklar Moğolların kendileriyle ne kadar ticaret yapabileceğini kısıtlamaya başlamıştı. Kuzey Çin’i fethetme arzusu, hayatta kalma gerekliliğinden kaynaklanmış olabilir.
Moğol genişlemesinin bir diğer faktörü de Temüçin’in, Moğolların baş gök tanrısı Tengri’nin kendisine tüm dünyayı aynı kılıç altında birleştirme misyonu verdiğine inanmasına bağlanabilir. Bu, Temüçin’in 1206’da Cengiz Han ya da ‘evrensel hükümdar’ olarak yeniden adlandırılmasının altında yatan bağlam olabilir. Yine de Cengiz Han’ın liderliğinde, yeni birleşen Moğol kabileleri Moğolistan’dan dışarı taştı, Kuzey Çin’i fethetti ve Orta Asya’ya yayıldı. Toprak genişlemesi yoluyla Moğollar yeni dinler ve inanlılarla karşılaştılar. Bu karşılaşmalarla nasıl başa çıktılar?
Dini Hoşgörü mü Yoksa Dini Seçicilik mi?
Moğollar dini hoşgörüyü benimseyen bir imparatorluk olarak anlaşılmış olsalar da, bu her zaman Cengiz Han’ın orijinal politikaları ve inançlarının bir parçası olmamış olabilir. Aslında, ‘hoşgörü’ diğer topraklara genişlemesine kadar uygulanmadı. Dolayısıyla, inananların inançlarını sürdürmelerine izin vermek Moğol politikasının ayrılmaz bir parçası değildi, bunun yerine diğer bölgelerle etkileşimler yoluyla giderek daha fazla dahil edilen ve geliştirilen bir şeydi. Ayrıca, Moğol Tengrizmi (şamanizm ve animizm karışımı) dışındaki diğer dinlere yönelik ‘hoşgörü’ tüm dinlere değil, yalnızca birkaç seçilmişe uygulandı. Bu nedenle, Moğolları evrensel olarak hoşgörülü olarak nitelendirmek yanlış bir adlandırma olabilir.
İlk Karşılaşmalar: Cengiz Han ve Budistler
Cengiz Han fetihten önce yabancı dinlerle temas kurmuş olsa da, toprak genişlemesi onu yabancı din adamları veya dini liderlerle yüz yüze getirdi. Karşılaştığı ilk grup Budistlerdi. 1214’te Cengiz Han’ın, bir Zen Budist rahibi olan Haiyun ile buluştuğu iddia edilir. Haiyun’un traşlı kafasına baktıktan sonra, Cengiz ona saçını uzatmasını ve Moğol tarzında şekillendirmesini söyledi. Bu genellikle önü örgü oluşturacak şekilde uzatılmış ve yanları traşlı olmayı içerirdi. Haiyun ona bunu yapmanın kendisini bir Budist rahibi olarak statüsünü kaybettireceğini bildirdi. Cengiz kafasını traşlı tutmasına izin verdi; bu ayrıcalık sonunda diğer Budist rahiplerine de genişletildi.
Bu toplantı kurgusallaştırılmış olabilse de, birkaç yıl sonra yine Budist rahiplerle gerçekleşecek ikinci bir etkileşimi yansıtıyor. Bu kez, Cengiz Han ve orduları, rahiplerini Moğol ordularına katmak için Kuzeydoğu Çin’deki Wutai Dağı’ndaki bir manastıra geldi. Cengiz Han’ın danışmanı Yelü Chucai, ona Budistlerin öldürmeye şiddetle karşı olduğunu ve bunu yapmanın inançlarından ciddi bir sapma olacağını bildirdi. Cengiz danışmanını dinledi ve rahipleri askere almadan manastırdan ayrıldı.
Her iki durumda da, orduları tüm popülasyonları yok eden Cengiz Han, Budistleri rahatsız etmeden bıraktı. Neden?
‘Bu Tür İnsanlar’ ve Tanrı’ya Giden Birçok Yol
Verilen muafiyetler, 21. yüzyılda algıladığımız şekilde dini açık fikirlilik temsil etmiyordu. Bunun yerine, bu istisnalar Cengiz Han’ın bu din adamlarının gerçekten ‘göğe’ dua ettiğine dair kendi inancına dayanıyordu ve tanrısallık hakkında, özellikle ilahi müdahaleyle ilgili olarak kendi anlayışını yansıtıyordu.
Cengiz, tekil bir otoritenin, Tanrı’nın ilahi gücünün dünya üzerindeki insanların işlerine müdahale edebileceğine inanıyordu. Bu tanrı dualara, özellikle de rahipler veya rahipler gibi ruhani yönleriyle tanınan kişiler tarafından edilen dualara yanıt veriyordu. Budistlerin tek bir tanrıya dua ettiğine dair algısı bununla uyuşuyordu. Dolayısıyla Cengiz’e göre, hem kendisi hem de Budistler aynı tanrıya dua ediyorlardı. İnandığına göre bu tanrı, ona askeri girişimlerinde başarı bahşediyordu.
Budist rahiplerin traşlı başlarını tutmalarına ve askere alınmayı önlemelerine izin vermenin yanı sıra, bazılarına haraç sunmaktan ve vergi ödemekten de muafiyet tanındı. Darqan jarliqs olarak adlandırılan fermanlar, Cengiz’in göğe gerçekten dua ettiğine inandığı insanlara ve kurumlara verildi. Muafiyetler, alıcıların Cengiz ve ailesi için dua etmeleri koşuluna bağlıydı. Bunun nedeni “bu tür insanların” Cengiz Han’ın başarısını sürdürecek dualarına odaklanması gerekiyordu. Moğol zaferi onların ruhani emeğine bağlıyken vergi ve haraç ödemek zorunda bırakılamazlardı.
Cengiz Han zamanında, darqan jarliqs Budizm dışındaki diğer kurumlara, belirli Taocu tapınaklara ve Müslüman din adamlarına da uygulandı ve belirli kişilere darqan unvanı verilebilirdi. Cengiz Han için, belirli din önemli değildi; önemli olan kendi inanç sistemine uymasıydı. “Tıpkı Tanrı’nın ele birkaç parmak verdiği gibi, insanlığa da birkaç yol verdi” diye inandı. Hristiyanlık (Doğu’da gelişen Nesturi mezhebi dahil) sonunda Cengiz’in üçüncü oğlu ve halefi Ögeday altında eklendi. Dolayısıyla, Budizm, Taoizm, İslam ve Hristiyanlık tek bir otoriteye duaya dayalı olarak işlediğinden, hepsi Moğolları destekleyen tanrının şemsiyesi altındaydı.
Kuralın İstisnaları
Ancak, Cengiz Han’ın muafiyet vermesi için tek bir tanrıya dua yeterli değildi. Bu muafiyetler tüm dinlere değil, daha çok belirli kurumlara veya kişilere verildi. Cengiz ayrıca, insanların Tanrı’dan nimet alıp almadığını belirlemeye yardımcı olan başka kriterlere de yönlendirildi. Cengiz, Tanrı’nın nimetleri uzun ömür veya yaşlılık veya bölgesel kontrol, siyasi güç veya ekonomik başarı şeklinde verdiğine inanıyordu. Örneğin, Cengiz Han’ın iddiaya göre karşılaştığı Budist rahip Qi Ghuji’nin 300 yaşında olduğuna inanılıyordu. Ayrıca, Papa’nın 500 yaşında olduğuna inanılıyordu.
Yahudilik ve Konfüçyüsçülüğün başlangıçta Cengiz Han zamanındaki fermanlarda dışlanmasının nedenleri bunlardır. Onun hükümdarlığı sırasında, Yahudiler istikrarlı bir devlete sahip değildi ve bu nedenle siyasi veya bölgesel güçle kutsanmış olarak algılanmadılar. Bununla birlikte, dikkat çekici bir şekilde, yine de pratik yapmalarına izin verildi. Bu arada, Cengiz Konfüçyüscülerin duaya dayalı olarak işlediğini algılamadı ve onlar da dışlandı. Sonuç olarak, dini grupların pratik yapmasına izin verilmesi evrensel değildi, daha çok seçiciydi.
Tarihsel olarak, darqan jarliqs dört dine muafiyet vererek bunu yansıtır: Budizm, Taoizm, İslam ve Hristiyanlık. Konfüçyüsçülük ve Yahudilik Moğol İmparatorluğu’nda daha sonra eklemelerdi. Farklı dini grupların kendi dini uygulamalarını sürdürebilmelerinin bir diğer nedeni de siyasi kontrolü pekiştirmenin bir yoluydu. Moğollar tabi halklar üzerinde askeri üstünlüğün tadını çıkarırken, siyasi yönetimi devralmak için yeterli sayıda değillerdi. Buna göre, teslim olan yerel seçkinler genellikle bölgelerinin başında bırakıldı. Benzer bir şekilde, Yelü Chucai, Cengiz’i yeni fethedilen halkların inançlarını uygulamaya devam etmelerine izin vermenin, yönetimini daha kolay kabul edilebilir hale getireceğine ikna etti.
Tüm Moğollar Hoşgörülü Değildi
Ancak, Moğol İmparatorluğu sırasında diğer dini gruplara yönelik muamele de Moğol hanına bağlıydı; Moğollar her zaman ‘ana’ dört dine bile istisna tanımadılar. Bazı durumlarda, Moğol liderleri belirli dinleri yasaklamaya veya kısıtlamaya çalıştılar. Örneğin, Cengiz Han’ın torunu Möngke Han’ı ele alalım; İslam’ın Şii kolunun bir İsmaili mezhebi olan Nizarilerin imhasını emretti. Bunun nedeni Möngke’nin, günümüz İran’ındaki Moğol devletine verilen isim olan İl-hanlığı kurmaya çalışmasıydı.
Moğol Çin’indeki Yuan Hanedanlığı’nın hükümdarı Kubilay Han da diğer dinlere saldırmaya eğilimliydi. 1280’de, İslami ve Yahudi diyet uygulamalarını hedef alan bir emir çıkardı. Hayvanı zarar görmeyecek şekilde boğazını keserek İslami veya Yahudi tarzında hayvan öldüren herkes için ölüm cezası uygulanacaktı. Kubilay’ın, Moğol yönetimi altındaki herkesin “hanedanlığımızın yemeğini yemesi” gerektiğini belirttiği söylenir. Bunu yapmayı reddetmek bir isyan işareti olarak algılandı; Kubilay, Moğol yönetimi altındaki tüm tebaayı köleleri olarak görüyordu.
Ölüm cezası, sünnet yapan herkese de genişletildi; bu, İslam ve Yahudilik üzerine başka bir saldırıydı. Kubilay ayrıca Doğu Asya dinlerini de hedef aldı. Taocu yazıları üzerine bir kısıtlama koydu, Daodejing (veya Tao Te Ching) dışındaki tümünü yasakladı. Ek olarak, darqan jarliqs konusunda diğer hükümdarlar kadar cömert değildi—yeni muafiyetler vermek yerine, bazı dini kurumların vergi ödemesini emretti.
Dönüşenler
Bazı Moğol liderleri, diğer dini grupların inançlarını uygulamalarına izin vermekle kalmadı, kendileri de ona döndüler. Bu özellikle, giderek Müslüman olan batı Asya’daki Moğol grupları için geçerliydi. İran’daki İl-hanlığın yedinci hükümdarı Gazan Han 1295’te İslam’a döndü, Rusya’daki Altın Orda hanları ise 14. yüzyılın başında resmi olarak İslam’ı benimsedi. Dönüşüm bazen siyasi bir amaca hizmet etse de, Gazan Han’ınki gibi bazı durumlarda, inanca gerçek bir ilgiyi yansıtıyordu. Doğu Asya’da Kubilay Han da Tibet Budizm’ine döndü. Moğolların dini dönüşümü durumlarında, bazen Moğol Tengrizmi tamamen terk edilmedi, ancak yeni dine emildi.
Sınırlamaları Olan Hoşgörü
Moğolların aynı anda hem son derece vahşi hem de dini açıdan hoşgörülü bir imparatorluğu temsil edebileceği fikri çekici bir paradoks olsa da, bu kavram beklediğimiz ve umduğumuz nedenlerle var olmamış olabilir. Moğol İmparatorluğu birçok açıdan kozmopolit, kültürel ve dini açıdan çeşitliyken, dini politikaları 21. yüzyılda anlaşıldığı şekliyle ibadet özgürlüğü ve dini hoşgörü kavramlarının oldukça gerisinde kaldı.
Moğollar altında belirli dini grupların inançlarını uygulamalarına seçici izin, evrensel din özgürlüğü kabulünden ziyade kendi ruhani inançlarını ve siyasi sistemlerini yansıtıyordu. Bununla birlikte, Moğol olmayan dinler hala imparatorlukta uygulanıyordu ve bazı kurumları ve dini liderleri Moğol yönetimi döneminde korunuyordu.
