Antik Roma'daki hayvanları düşündüğünüzde aklınıza gelen ilk görüntü gladyatör arenası olabilir. Hayvan imgesini genişletmek için belki de kurban edilen hayvanları, pazarlarda satılan sığırları, ulaşım aracı ve savaşın bir parçası olan atları ya da lüks bir yemekte masanın ortasını işgal eden nadir bir lezzeti düşünürsünüz. Peki ya evcil hayvanlar? Antik Romalıların evcil hayvanları var mıydı? Ve eğer varsa, ne tür evcil hayvanları vardı?
Köpekler
![Antik Romalıların Hangi Evcil Hayvanları Vardı? 2 Giriş katındaki mozaik köpek](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2024/03/Giris-katindaki-mozaik-kopek-1024x683.jpg)
Antik Roma ortamında bir köpek imgesine izin verilse bile, Romalıların genellikle askerler ve katı politikacılar olarak görüldüğü düşünüldüğünde, köpeklerin avlanmak, iz sürmek ve mülk ya da sığırları korumak için kullanıldığı düşünülebilir. Haklı da sayılırlar. Aslında köpekler, Pompeii'deki en ünlü mozaiğin (Cave canem yani) de kanıtladığı gibi, savaşlarda, avcılıkta ve bekçilikte kullanılıyordu, ama aynı zamanda insanın en iyi dostu rolünde de vardılar! Dahası, önemli bir İngiliz tarihçi olan Toynbee, "özellikle köpeklere duyulan sevginin antik Roma karakterinin en çekici özelliklerinden biri olduğu" yorumunu yapmaktadır.
Romalıların yaptığı gibi farklı köpek cinslerinden bile bahsedebiliriz. Örneğin, Laconian ve Molossian köpekleri avcılık ve çiftlik hayvanlarını korumak için kullanılıyordu ve bu köpek türleri tarımla ilgilenen yazarlar tarafından ayrıntılı olarak ele alınmaktadır. Evcil köpeklere gelince, ünlü bir cins Melitan'dı: bir kucak köpeği. Kısa bacaklı ve sivri burunlu bu uzun tüylü köpek heykellerde görülebilir ve üst sınıf vatandaşlar arasında popüler olduğu bilinmektedir.
Bununla birlikte, evcil köpeklerin sahiplerinin evlerindeki yaşamları hakkında pek bir şey bilinmemektedir. Yazılı kaynaklar genellikle bu tür konularla ilgilenmez, ancak hayatta kalan birçok köpeğin mezar taşına ve kitabesine dayanarak şunu söyleyebiliriz: Myia adlı sevgili bir köpek için yazılan bu kitabenin de kanıtlayacağı gibi, onlar sevilir, el üstünde tutulur ve özlenirdi, bugün evcil hayvanlarımız hakkında hissettiğimizden hiç de farklı değillerdi:
Ne kadar tatlıydı, ne kadar nazikti, hayattayken kucakta yatan, uykuda ve yatakta her zaman bir arkadaştı. Ah, ne yazık, Myia, öldün… Sadece bir rakibin hanımın yanında dizginlenmeden yattığında havlardın. Oh, ne yazık, Myia, öldün! Derin mezar seni çoktan gafil avladı, artık ne bir yere gidebiliyorsun, ne bana saldırabiliyorsun, ne de hoş ısırıklarınla beni neşelendirebiliyorsun.
Kediler
![Antik Romalıların Hangi Evcil Hayvanları Vardı? 3 Bir bıldırcına saldıran kedi, MÖ 1. yüzyıl, Pompeii](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2024/03/Bir-bildircina-saldiran-kedi.jpg)
Belki de beklenmedik bir şekilde, kediler Romalılar arasında popüler evcil hayvanlar değildi. Evet, Roma'da kediler vardı, aslında birçoğu vardı ve muhtemelen Yunan kolonistler tarafından gemilerle getirilmişlerdi. Osteolojik kanıtlar en erken buluntuları MÖ 5. yüzyıla yerleştirmektedir. Cumhuriyet Dönemi'ne ait çok fazla iskelet yoktur, ancak sayılar imparatorluk dönemine doğru artmaktadır.
Roma'da kediler çoğunlukla fare yakalayıcı ve haşere kovucu olarak görülüyordu. Hatta kemirgen kontrolörü unvanı için gelincik ve gelinciklerle rekabet etmek zorundaydılar, çünkü bu hayvanlar Roma evlerinde bu amaçla tutuluyordu. Pompei mozaiklerinde yer alan kedi tasvirlerine bir göz atmak, bazı Romalıların (ya da çoğunun?) kedilere nasıl baktığını anlamak için yeterli olabilir.
Kasaba ve villaların yanı sıra, askeri kale ve karakollarda da kedi kalıntıları bulunmuştur. Kediler askerler için değerli yoldaşlardı çünkü fare ve sıçanları yok ederek yiyeceklerin korunmasına yardımcı oluyorlardı. Classical Cats kitabının yazarı Donald Engels'e göre, Latince kedi anlamına gelen cattus kelimesi ilk olarak askeri bağlamda (bir yüzyıl boyunca isim olarak) kullanılmıştır.
Her ne kadar hiçbir kedi, birçok köpek gibi bir mezar kitabesi kazanmamış gibi görünse de, bazı mezar stellerinde, çoğunlukla çocuklara arkadaş olarak bulunabilirler. Belki yakın bir arkadaş olarak görülmeseler de, tanrıça Diana için kutsal sayılırlar ve bağımsızlıkları, özerklikleri ve özgürlükleri için saygı görürlerdi.
Kuşlar
![Antik Romalıların Hangi Evcil Hayvanları Vardı? 4 Kuş Kafesi, Livia'nın Prima Porta](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2024/03/Kus-Kafesi-Livianin-Prima-Porta-1024x640.jpg)
Catullus'un kız arkadaşının serçesi ve onun ölümüyle ilgili yaygın olarak bilinen şiirleri (Catullus 2 ve 3), kelimesi kelimesine okunduğunda, antik Roma'da kuşların yaygın olarak sevilen evcil hayvanlar olduğu gibi yanlış bir izlenime yol açabilir.
Kuşlar gerçekten de evcil hayvan olarak tutuluyordu ve oldukça popülerdi, ancak görünüşe göre daha çok bir statü sembolü olarak. Güzel öten bülbüller gibi kaliteli kuşlar pahalıydı ve Plinius'a güvenecek olursak, bir insanın köle fiyatını bulabiliyorlardı! Bu, evcil kuşların sahipleri tarafından sevilmediği anlamına gelmez, sadece edebi ve sanatsal kanıtlar kuşların ev ortamında kafese konulduğunu veya bir eğlence biçimi olarak (konuşan kuşlar) kullanıldığını göstermektedir. Kesinlikle köpekler gibi pek çok kitabenin konusu olmamışlardır. Dahası, Martial kuş gömülerini alaya alan bir epigram yazmıştır.
Bir obje olarak kuş kafesi Roma'ya özgü bir özellik gibi görünmektedir. Plinius'a göre, kuş kafesini icat eden ilk kişi de bir Romalıydı. Fiziksel kanıt kalmamış olsa da yazılı kaynaklar gümüş, altın, fildişi ve kaplumbağa kabuğundan yapılmış kafeslerden bahseder.
Kafeslerin dışındaki kuşlar, Roma villalarının bahçelerinde yeterli manzara nedeniyle mevcuttu: Ağaçlar, çalılar ve çeşmeler, ancak bunların evcil hayvan olarak yorumlanamayacağı açıktır. Peki, ne tür kuşlar evcil hayvan olarak beslenirdi?
Neron ve Brittanicus'un konuşan bülbülleri, Agrippina'nın konuşan ardıç kuşu ve bülbülü, bazı Romalı atlıların konuşan kargaları olduğu söylenir ve papağan da Romalılar arasında nadir değildi. Papağan Hindistan'dan getirilmişti ve imparatorlar da dahil olmak üzere pek çok Romalı için ortak bir evcil hayvandı.
Serçeler, bıldırcınlar, ördekler, kumrular ve güvercinler de evcil hayvan olarak beslenirken, kumrular ve güvercinler posta taşımak için kullanılırdı. Tavus kuşu abartılı görünüşü nedeniyle çok sevilirdi ve sahibinin mülkünde özgürce dolaşmasına izin verilirdi. Tavukların bazılarının (İmparator Honorius) sevgilisi olduğundan bahsedilirken, horoz dövüşleri de popülerdi.
Uzak geçmişten bahsederken, mevcut kaynakların bizi küresel ölçekte yanlış izlenimlere sürükleyebileceğini hatırlatmak için Pompeii'den şaşırtıcı bir buluntu: fakir bir adamın kuşhanesi. Kuşkusuz içinde gösteriş amaçlı egzotik örnekler yoktu, ancak bir kuşseverin ikinci kattaki bir dairenin balkonunda küçük bir kuşhaneye sahip olmasının mümkün olduğunu gösteriyor.
Büyük kuş kafesinin içeriği muhtemelen bülbül ve ispinoz gibi küçük ötücü kuşlardan oluşuyordu. Öte yandan, aynı kasabada, tüm kasabanın evcil kuş ihtiyacını karşılayabilecek büyüklükte devasa bir kuşhane vardı.
Balık
![Antik Romalıların Hangi Evcil Hayvanları Vardı? 5 Sperlonga'daki Tiberius Mağarası'nın havadan görünümü.](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2024/03/tiberius-grotto-1024x617.jpg)
Evcil hayvan kelimesinin tanımını genişletirsek, ki Romalıların evcil hayvanlarına karşı (bugün bize kıyasla) biraz farklı tutumlarını göz önünde bulundurmalıyız, Roma evlerinde beslenen balıklardan da bahsedebiliriz. Sadece Pompeii'de villaların içinde 70'in üzerinde su yapısı bulunmuş ve bunların çoğunda balıklar yer almıştır. Yine de, kuşlar gibi statü sembolü olarak kullanılsalar da, balıklar efendilerinin akşam yemeğine dönüşebilirdi. Bu yüzden hem dekorasyon hem de yiyecek olarak tutuluyorlardı. Bazılarının balıklarının ölümüne ağıt yaktığına ve bazılarının evcil balıklarını küpe ve kolyelerle süslediğine dair söylentiler vardır (Pliny, hatip Hortensius ve Caligula'nın büyükannesi Antonia hakkında), ancak bu daha ziyade bir istisnadır.
Balıklarla ilgili bir başka ilginç konu da bazı Roma villalarının bitişiğinde inşa edilen balık havuzlarıdır. Bu, zengin Roma evlerinin iç piscinae'leriyle karşılaştırıldığında bile üst sınıf ölçeğinde bir adımdı. MS 1. yüzyılda yaşamış klasik bir yazar olan Columella, De re rustica adlı eserinde bu yapıların mimarisini tartışmakta ve denizin gelgitinin suyu temizlemede üzerine düşeni yapabilmesi için konumları hakkında tavsiyelerde bulunmakta, piscinae'lerin kendilerini evlerinde hissetmeleri için orada tutulan balıkların aşina olduğu içeriklerle donatılmasını önermektedir.
Daha da ilginci, Tiberius'un Sperlonga'daki villasının Tiberius'un Mağarası olarak bilinen bir bölümünün bulunmasıdır – bugün hala var olan ve içinde balıklar bulunan ve ziyaret edilebilen bir tuzlu su piscinası. Bu mekanlar, görkemli olmalarının yanı sıra, havuzların içinde ve dışında, bazıları Sperlonga'daki müzede de görülebilen sanat eserlerine sahipti.
Roma havuzlarında ve havuzlarında tutulan balık türlerine gelince, balıklar vardı ve balıklar vardı. Bazıları sergilenmek için, bazıları ise yemek içindi. Çipuralar, dil balıkları, brill, dil balığı ve diğerleri yiyecek olarak popülerdi. Pisi balıkları hem yenilebilir hem de davranışları nedeniyle ilginçti ve kefaller de sudan atlama eğiliminde olduklarından eğlence için tutulurdu. Farklı yılanbalığı türlerinin büyük miktarlarda paraya satıldığı duyulmuştur.
Tüm bu su savurganlığı imparatorluk döneminde en üst seviyedeydi ve daha sonra, çoğunlukla imparatorların açgözlülüğü ve aristokrat toprak sahiplerinin topraklarına el koyması nedeniyle azaldı.
Maymunlar ve Diğerleri
Scriptores Historiae Augustae'ye göre, İmparator Elagabalus dişleri ve pençeleri olmayan bazı ayılara, aslanlara ve leoparlara sahipti. Bu hayvanlar aynı zamanda eğitilmiş ve ziyafetler sırasında sedirlerde yatmaları emredilerek, hayvanların "silahsızlandırıldıklarından" habersiz olan masum konuklarda huşu ve korku uyandırmak için bir meta olarak kullanılmışlardır.
Diğer imparatorların da evcilleştirilmiş aslanları evcil hayvan olarak besledikleri bilinmektedir. Aslanlar Romalılar arasında oldukça yaygındı, tiyatro oyuncusu ve gladyatör dövüşçüsü olarak kullanılıyorlardı.
İmparator Valerian, evcilleştirilmemiş olan ve aslında insanları katletmek için kullanılan Mica Aurea ve Innocentia adlı ayılarıyla ünlüydü.
Yılanların da bazı evlerin bir parçası olduğu kanıtlanmıştır ve en ünlü yılan evcil hayvan sahibi, yılanını elle beslediği varsayılan imparator Tiberius'tur.
Pompeii bahçelerinde bazı kaplumbağa kabukları ve Akdeniz'in her yerinde maymun iskeletleri bulunmuştur. Diğer türlerin iskeletleri de arkeolojik kanıt olarak ortaya çıksa da, maymunların Romalılar arasında popüler evcil hayvanlar olduğu görülmektedir. Hatta öyle görünüyor ki maymunlar sosyal statünün bir göstergesi değildi.
İnsanlar
Bu son derece rahatsız edici bir kavramdır ve günümüz insanlarının çoğunun duymak bile istemeyeceği bir konudur. Yine de, Antik Roma'da evcil hayvanlar konusu göz önünde bulundurulduğunda ve bu bilinen bir gerçek olduğundan, insanların, aslında küçük çocukların, aslında delicia – insan evcil hayvanları olarak muamele gördüğünden bahsetmek gerekir. Daha önce bahsedilen birçok evcil hayvan türü gibi delicia da zenginlerin metasıydı. İmparatorluğun her yerinden alınan esir çocuklar, güzellikleri, oyunculukları ve henüz cesaretleri kırılmamış konuşma özgürlükleri nedeniyle bu somut rol göz önünde bulundurularak alınıp satılırdı. Rollerini tamamladıktan sonra ya sıradan köleler olarak satılırlar ya da hanede tutularak kendilerine başka görevler verilirdi.
Evcil çocuklar çoğunlukla imparatorlarla ve tedirgin edici bir bağlamda ilişkilendirilir (kural olarak olmasa da), ancak Statius'un şiirlerinde (Silvae) okunabildiği ve mezar yazıtları da dahil olmak üzere diğer kaynaklarda kanıtlandığı gibi, bu evcil çocuklar da sevilebilir, beslenebilir ve öldüklerinde ağıt yakılabilirdi. Genel olarak sözcüklerde olduğu gibi delicium terimi de çok katmanlıdır. Evet, köle ile efendisi arasında kölenin tamamen nesneleştirildiği ve evcil hayvandan başka bir şey olarak görülmediği bir ilişkiye işaret edebilir, ancak aynı zamanda ailenin bir parçası olarak muamele gören yedek bir çocuğun rolünü de tanımlar. Bu karmaşık bir konudur ve Antik Roma'da çocukların statüsü hakkındaki araştırmalar hala devam etmektedir, ancak gerçek şu ki, bazıları kesinlikle evcil hayvan olarak görülüyor ve tedavi ediliyordu.
Antik Roma ve Ötesinde Evcil Hayvanlar
Gördüğümüz gibi, evcil hayvan olarak tutulan ve sahiplerinin onlara karşı duyguları büyük ölçüde değişen birçok hayvan ve bu makalede yer bulamayan daha fazlası vardı. Bu gerçekten de bugünkünden çok farklı değil. Bazıları evcil hayvanlarını hala süs eşyası olarak görüyor, bazıları ailenin bir parçası olarak görüyor ve birçoğu da kedi, köpek ya da iguana olsun, kendilerini bebeklerinin anne ve babaları olarak görüyor. Bu son durumun antik dünyada da bir karşılığı var:
"Batlamyus'un Commentaries'in VII. kitabında yazdığına göre, Moritanya kralı Massanassa, maymun satın almaya çalışan halka ve onlar gibi olanlara uygun bir yanıt vermiştir: "Hey – ülkenizdeki kadınlar çocuk doğurmuyor mu?" (Athenaeus, The Learned Banqueters, 12, 518, çev. Olson, Loeb, Londra: 2010.)