Azteklerin ataları, 5000 yıl öncesine kadar izlenebilen inanılmaz kültürel eserlere sahip gelişmiş şehirlerde yaşamışlardır. Genellikle torunları tarafından gölgede bırakılan, MS 1500'den önce yükselmiş ve çökmüş en önemli Mezoamerikan uygarlıklarından bazılarını bu yazıda bulabilirsiniz.
Olmekler: Gizemli Mezoamerikan Uygarlığı
![Azteklerden Önce Kurulan ve Yıkılan Mezoamerikan Uygarlıkları 2 La Venta, Tabasco'daki büyük piramit](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2023/04/960px-La_Venta_Piramide_cara_sur.jpg)
Olmek uygarlığı MÖ 1200 ile 400 yılları arasında Meksika Körfezi'nde bugün Veracruz ve Tabasco olarak bilinen bölgede gelişmiş ve etkisi günümüz Nikaragua'sına kadar ulaşmıştır. Uygarlığın şehir ve çiftliklerinin çoğu deniz kıyısındaki sıcak ve nemli ovalarda yer alıyordu. Boyları 1,5 ila 3,5 metre arasında değişen dev oyma kafalar, sanatlarının en çarpıcı örnekleridir ve başlıca şehirlerinin ve ibadet yerlerinin çoğunda görülebilir.
![Azteklerden Önce Kurulan ve Yıkılan Mezoamerikan Uygarlıkları 3 Tabasco, Meksika'da Olmek Baş Oyması](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2023/04/olmec.jpg)
Olmekler hakkında bu kadar az şey biliniyor olması çok üzücü. Kendilerine taktıkları lakaptan bile haberdar değiliz. Onlara "kauçuk insanlar" anlamına gelen Olmek adını verenler Azteklerdi. Olmekler, kauçuk ağacı lateksini başarılı bir şekilde işleyerek kullanılabilir ürünlere dönüştüren ilk halk olarak kabul edilmektedir. Ayrıca, her ikisi de sonraki kültür ve medeniyetlerin ayrılmaz parçaları olan kauçuk topları ve ünlü Mezoamerikan "Top Oyunu"nu yarattıkları için de anılırlar.
Olmeklerin kendi yazı sistemleri, takvimleri, şehir planlamaları ve ayrıntılı tören alanları vardı ve bu da onları oldukça gelişmiş bir medeniyet haline getiriyordu. Bununla birlikte, dinleri ve kutsal alanlarını süsleyen olağanüstü heykel ve figürlerin önemi hakkında çıldırtıcı bir bilgi eksikliği vardır.
![Azteklerden Önce Kurulan ve Yıkılan Mezoamerikan Uygarlıkları 4 El Señor de las Limas; MÖ 1000-600; yeşil taş; yükseklik: 55 cm; Xalapa Antropoloji Müzesi](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2023/04/480px-Senor_de_las_limas_2.jpg)
Yaşadıkları döneme ait kanıtların yokluğuna rağmen Olmeklerin güçlü bir ticari ağa sahip olduklarını biliyoruz. Orta Amerika'nın her yerinde Olmek kültürüne ait eserler keşfedilmiştir, bu da bölgeler arasındaki ticaret ağlarının önemli olduğunu göstermektedir. Olmek yerleşimlerinde Guatemala'dan yeşim taşından ve kuzey Meksika yaylalarından obsidyenden yapılmış eserler keşfedilmiştir.
En önemli Olmek kalıntılarının birçoğunun MÖ 400 civarında kasıtlı olarak yıkıldığı ve uygarlığa ani bir son verildiği anlaşılmaktadır. Ancak Olmeklerin Maya ve Aztekler gibi sonraki kültürleri etkilediği ve bu etkinin bin yıl boyunca sürdüğü bilinmektedir.
Teotihuacán Kültürü
![Azteklerden Önce Kurulan ve Yıkılan Mezoamerikan Uygarlıkları 5 Ölüler Yolu ve Ay Piramidi'nin görünümü.](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2023/04/1497px-Teotihuacan-5973-transformed-1024x739.jpeg)
Aztekler, krallıklarını keşfedip genişletirken yüzyıllar önce terk edilmiş olan garip bir şehrin geniş kalıntılarını keşfettiler. Buldukları şey karşısında hayrete düştüler ve mimarların doğaüstü yeteneklere sahip olması gerektiği sonucuna vardılar. Antik kente "tanrıların yaratıldığı yer" anlamına gelen Teotihuacán adı verildi.
Teotihuacán'ı yaklaşık MÖ 100 yılında kuran ve sonraki 500 yıl boyunca imparatorluklarını şehirden yöneten antik kültür, en az başkentleri için seçtikleri isim kadar gizemlidir. Yaklaşık 15 kilometre karelik bir alanı kaplayan metropol, hassas bir grid düzeni üzerine inşa edilmişti ve tahmini 120.000-200.000 sakini 5.000'den fazla binada yaşıyordu. Bunu bir perspektife oturtmak gerekirse, Londra bin yıl daha bu kadar yüksek bir nüfus görmeyecektir.
Teotihuacán kültürü zirvede olduğu dönemde, sanatlarında ve kayıtlarında Teotihuacan savaşçılarını tasvir eden Maya gibi diğer çağdaş medeniyetler tarafından inşa edilen şehirler üzerinde hakimiyet de dahil olmak üzere küçük bir imparatorluğun kontrolüne sahipti. Şehirde yaşayanlar için hayat, karanlık çağ Avrupası'ndaki muasırlarına göre tartışmasız çok daha iyiydi. Beyaz kireç badanalı zeminleri ve duvar resimleri ile süslü sıvalı duvarları olan güzel konutlarda yaşıyorlardı. Yağmur sezonunda kullanılmak üzere drenajları olan açık sundurmaları vardı ve harika bir şekilde dekore edilmiş seramiklere ve oyulmuş kaya eserlerine sahiptiler.
Teotihuacán'ın MS 550 civarında, muhtemelen kendi halkı tarafından kundaklanması sonucu açıklanamayan çöküşü sırasında burada yaşayanlar sırlarını da beraberlerinde götürmüşlerdi. Gliflerinin ne anlama geldiği, dinlerinin nasıl bir şey olduğu ya da bir yönetim organları, yönetici sınıfları veya daimi bir orduları olup olmadığı hakkında hiçbir fikrimiz yok. Şansımız yaver giderse, arkeolojik kazılar ve çalışmalar ilerledikçe bu gizemlere bazı çözümler bulacağız.
Zapotec
![Azteklerden Önce Kurulan ve Yıkılan Mezoamerikan Uygarlıkları 6 Monte Albán, Oaxaca, Meksika'daki kalıntılar.](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2023/04/ruins-Monte-Alban-Oaxaca-Mexico.jpg)
Günümüz Meksika'sının güney dağlık bölgelerinde yaklaşık MÖ 500'lerde ortaya çıkan ve İspanyol istilalarına kadar olmasa da MS 900'lere kadar uzandığı tahmin edilen Zapotek uygarlığı, günümüzde de tanınan bir yerli halk grubudur. Zapotekler kendilerini basitçe "halk" olarak adlandırırken, diğer kültürler ya Zapoteklerin yüksek rakımlı evleri ya da ölümden sonraki hayata dair dini görüşleri nedeniyle onları genellikle "Bulut Halkı" olarak adlandırmıştır.
Olmekler ve daha sonra Mayalarla ticaret yaparak kazandıkları parayla başkentleri olan güzel Monté Alban şehrini inşa edebildiler. Bu şehrin üç vadinin birleştiği noktadaki konumu, yöneticilerine çevreyi kontrol edebilecekleri bir dayanak noktası sağlamıştır.
![Azteklerden Önce Kurulan ve Yıkılan Mezoamerikan Uygarlıkları 7 Zapotec Mezar Urnesi, Zapotec, 200-700,](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2023/04/main-image-10-806x1024.jpeg)
Yapay olarak teraslandırılmış yamaçlar ve tarımsal kanallar, Zapoteklerin gelişmiş inşaat ve mühendislik ustalığının ilk işaretleriydi. Katı bir sosyal tabakalaşmaya sahip, iyi gelişmiş bir yönetim sistemine sahiptiler. Sırasıyla takvimleri ve logosilabik yazı sistemlerini yaratarak Maya ve Aztek kültürlerinin öncüleri olmuşlardır.
Zapotek krallığı, MS 700 yılı civarında, yerleşimleri terk edilmeye başlandığında kesintisiz düşüşe geçti. Düşüşün kesin nedeni gizemini korurken, artan devletlerarası savaşlar bazı analistleri yaygın kaynak kıtlığının suçlu olabileceği konusunda spekülasyon yapmaya sevk etti. Mixtec ve Zapotec halkları arasında, Mixtec'in Zapotec'e ait birçok yeri fethedip işgal etmesiyle başlayan savaşlar, her iki grubun da Aztek istilasını püskürtmeye odaklandığı kısa süreli molalarla devam etmiştir. İspanyolların Orta Amerika'ya gelişi ve ardından gelen çatışma yılları bu uygarlıklar için sonun başlangıcı oldu.
Mixtec
![Azteklerden Önce Kurulan ve Yıkılan Mezoamerikan Uygarlıkları 8 Mixtek cenaze maskesi; Mezar No. 7, Monte Alban; Oaxaca Kültürleri Müzesi.](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2023/04/967px-2013-13-27_Mascara_funeraria_mixteca_Tumba_No._7_Monte_Alban_Museo_de_las_Culturas_de_Oaxaca_anagoria-917x1024.jpeg)
Günümüz Meksika'sının güneybatı köşesinde ortaya çıkan Mixtec kültürleri, muhteşem mimarilerini, teraslı tarımlarını ve karmaşık sulama sistemlerini MS 500'lere kadar inşa etmeye başlamamıştır. Mixteklerin kendilerini "Yağmur Ulusu" olarak tanımlamalarına rağmen, Mixtekler başlangıçta Aztekler ve daha sonra İspanyol fatihler tarafından "bulutların olduğu yerden gelen insanlar" olarak biliniyordu.
Sonraki bin yıl boyunca Mixtekler, sıradağlarla birbirinden ayrılan vadilerde birkaç yeni krallık kurdular. Kültürleri son derece tabakalıydı; yönetici bir elit ve değerli metaller ile turkuaz, altın ve mozaik gibi dekoratif çinilerle yaptıkları çalışmalarla tanınan parlak bir zanaatkâr sınıfı vardı.
![Azteklerden Önce Kurulan ve Yıkılan Mezoamerikan Uygarlıkları 9 Codex Zouche-Nuttall'ın 2008 yılında British Museum'da sergilenen iki sayfası](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2023/04/1160px-Codex_Zouche-Nuttall_01_cropped-1024x636.jpg)
Ancak Mixtek geyik derisi kodeksleri, bu uygarlığı Orta Amerika'daki diğer uygarlıklardan ayıran en önemli özelliktir. Mixtec kodeksleri, Maya metinleri dışında İspanyol fethinden günümüze ulaşan tek yerli tarihi kayıtlardır. Bunlar Mixtekler tarafından yazılmıştır ve Mixtek tarihi, siyaseti, dini ve kültürü hakkında ilk elden bilgiler sunmaktadır. Logografik Mixtek alfabesiyle yazılmış bu el yazmaları, halkın doğuşundan hükümdarlarının kahramanlıklarına kadar her şeyi belgelemektedir. Çeşitli şehir devletleri arasındaki çatışmaları detaylandırarak bize Mixtek toplumuna benzersiz bir bakış sağlarlar.
![Azteklerden Önce Kurulan ve Yıkılan Mezoamerikan Uygarlıkları 10 Codex Zouche-Nuttall](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2023/04/c15c481af43a13011048c757faed6ccaa495e40e.jpg)
Bu Mixtek şehir devletleri nihayet 11. yüzyılda tek bir kral altında birleşmiştir. Tilantongo'nun hükümdarı Lord Sekiz Geyik Jaguar Pençesi'ydi. Mixtek kodekslerine göre, bir dizi savaş, siyasi ittifaklar ve efsanevi eylemler yoluyla, diğer çeşitli şehir devletlerini kontrolü altına almayı başardı, ancak sonunda kendi yeğeni tarafından düşürüldü ve sonunda kurban edildi.
![Azteklerden Önce Kurulan ve Yıkılan Mezoamerikan Uygarlıkları 11 Mixtec Codex](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2023/04/codex-transformed-1024x794.jpeg)
Mixtekler, Lord Sekiz Geyik Jaguar Pençesi'nin krallıkları birleştirmesinden yaklaşık bir yüzyıl sonra etkilerini Oaxaca Vadisi'ne taşıyarak onları Zapotek uygarlığıyla doğrudan savaşa soktular. MS 1350 yılına gelindiğinde, başta Monté Alban olmak üzere pek çok Zapotek kalesini fethederek bölgedeki hâkim güç olarak Azteklerin yerini almışlardı. Ancak kuzeyde yeni bir güç yükseliyordu ve Mixtek egemenliğinin günleri sayılı idi. Aztekler MS 1450'de imparatorluklarını kurmak için dağları aşmış ve on yıl içinde Mixtekleri fethederek onları Azteklere saygı göstermekle yükümlü bir vasal devlet haline getirmişlerdi.
Mayalar: Zengin ve Karmaşık Bir Mezoamerikan Uygarlığı
![Azteklerden Önce Kurulan ve Yıkılan Mezoamerikan Uygarlıkları 12 Caracol, Belize'deki Caana mimari kompleksi,](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2023/04/Caana-Caracol-Belize-after-stabilization-by-the-TDP-efforts.jpeg)
Maya kültürünün gelişiminin kesin zaman çizelgesi bilinmemekle birlikte, devasa mimari ve süslü törensel komplekslerin ilk olarak günümüz Belize'sinin kuzeyinde MÖ 1500 ile MÖ 200 yılları arasında ortaya çıktığı bilinmektedir. Olmek kültürüyle birlikte geliştiler, çağlar boyunca onlarla mal ve fikir alışverişinde bulundular ve bu süreçte bazı estetik motiflerini ödünç aldılar. Olmeklerin çöküşünden sonra Teotihuacán kültürüyle bu stratejiyi tekrarlamaları, Mayaların ticaret ortakları tarafından kendilerine getirilen yeni fikirlere ve yaratıcı biçimlere açık olduklarını göstermektedir.
![Azteklerden Önce Kurulan ve Yıkılan Mezoamerikan Uygarlıkları 13 Calakmul, Klasik dönemin en önemli şehirlerinden biriydi.](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2023/04/960px-Calakmul_-_Structure_I.jpg)
Maya kültürü Orta Amerika'nın ilk kültürlerinden biri olarak ortaya çıkmış olsa da, MS 200'lere kadar gerçekten yükselişe geçmemiştir. Maya uygarlığı, günümüzde Belize, Guatemala ve Yucatan yarımadasında bulunan 40'tan fazla şehrin idaresinden sorumlu olan yaklaşık 2 milyonluk bir nüfusla zirveye ulaşmıştır. Mayalar, kasabaları ve toplulukları birbirine bağlamak için orman boyunca geniş bir yükseltilmiş kireçtaşı yol ağı (sacbeob olarak bilinir) inşa etmiştir.
Bir milyon kadar sakini barındırabilen Maya şehirleri, aynı zamanda olası bir hükümet merkezi olarak da hizmet veren dini yapılardan oluşan kutsal bir kompleks etrafında örgütlenmiştir. Mayalar, halklarının ormandaki tatlı su eksikliğinden kurtulmasına yardımcı olmak için yeraltı rezervuarları, kanallar ve sulama kanallarını içeren karmaşık bir yağış yönetim sistemi geliştirdi.
MS 900 yılından sonra Mayalar nüfuzlarının çoğunu kaybetti ve şehirlerinin çoğu görünürde bir neden olmaksızın terk edildi. Tüm Maya şehirleri yıkılmadığından, bu kısmi çöküşün nedeni hala tartışılmaktadır. Ne yazık ki, bu güçlü uygarlığın nihai çöküşünden sorumlu olan eller -Konkistadorlar- Maya tarihiyle dolu güzel kodeksleri de yok ettiler.
Mayalar hala Orta Amerika'nın yaşayan yerli halkları arasında yer alsa da, sömürge döneminin başlamasıyla birlikte miraslarının büyük bir kısmı kayboldu. Dünya, Mayaları zengin ve karmaşık kültürleriyle ancak son yıllarda tanımaya başlamıştır.