Sinoplu Diyojen, MÖ 400 yıllarında günümüz Türkiye'sinde doğmuştur. Sokrates'i takip eden kuşağın bir üyesiydi ve ünlü çağdaşları Platon ve Aristoteles gibi önde gelen bir filozoftu. Kinik düşünce ekolünün önde gelen isimlerinden biri olarak bıraktığı mirasa rağmen, antik düşünürler panteonunda alışılmadık bir figür olarak öne çıkmaktadır.
Yaklaşık olarak MÖ 323 yılında Diyojen'in ölümünden sonraki yıllar, ona adanmış biyografi ve tarih kitapları akınına sahne olmuştur. Ne yazık ki, bu birincil materyallerin birçoğu zamanın rüzgarına yenik düşerek yitip gitmiştir, tabii bunların birincil olduğunu varsayarsak. Ancak, ünlü Yunan antik filozof biyografi yazarı Diogenes Laertios tarafından yayınlanan Dijoyen'in yaşam öyküsü, filozofu inceleyenler için bir mihenk taşı olmaya devam etmektedir.
Laertios'un "Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri" adlı eseri Diyojen'in en eski tam biyografisini içerir. Bununla birlikte, ayrıntıların çoğu, o zamandan beri kaybolmuş olan ancak Laertios'un sıradan ve iyi bilinen eserlermiş gibi atıfta bulunduğu diğer kitaplardan kelimesi kelimesine alınmıştır. Bu kitapların çoğu büyük ölçüde tahrif edilmiş olsa da, yüzyıllar boyunca Diyojen'in hayatına dair anlayışımızı şekillendirmede çok önemli olmuşlardır.
Diyojen'in Yaşamının İlk Yılları
![Diyojen Kimdir? Platon'un Rakibinin Sıra Dışı Hikayesi 2 Sinop, Türkiye'deki Diyojen heykeli.](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2023/02/540px-Diogenes_statue_in_Sinop-full.jpg)
Büyük antik filozofların birçoğu, kusursuz karakterleri ve hayatları boyunca öğrettikleri değerleri örnek almaları nedeniyle büyük saygı görmüştür. Şöhretine ve önemine rağmen, Diyojen, yaşamının erken dönemlerindeki kabataslak koşulların da gösterdiği gibi, tipik bir filozof değildi.
Diogenes Laertios, filozofun ailesinin günümüz Türkiyesi'nde bir Yunan kolonisi olan Sinope şehrinde hali vakti yerinde olduğunu iddia eder. Babası Hicesius kentte bankerlik yaptığı için Diyojen'in kaderinde Sinop toplumunda varlıklı bir yaşam varmış gibi görünüyordu. Bir aile trajedisi Diyojen ve kardeşi Hicesius'u sürgüne ittikten sonra, genç filozof sonunda Atina'ya yerleşti ve orada kendine bir isim yaptı.
Laertios'a göre, Diyojen ve ailesi Sinope'den ayrılmıştır çünkü bir banker olan Hicesius'a emanet edilen devlet sikkeleri onun tarafından "tağşiş" edilmiştir, yani sikkelerin değerli metalleri daha düşük kaliteli metallerle karıştırılmış ve böylece değer kaybettirilmiştir. Laertios, diğer tarihçilerin Diyojen'in kendisini tağşiş yapmakla suçladığını, ancak bu suçlamanın doğruluğunun sorgulanmaya devam ettiğini ekler. Hatta Hicesius'un oğlunun yaptıkları yüzünden hapse atıldığı ve öldüğü söylenir.
Diyojen'in Tutkusu
![Diyojen Kimdir? Platon'un Rakibinin Sıra Dışı Hikayesi 3 Antisthenes. Helenistik bir orijinalden sonra Roma kopyası.](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2023/02/540px-Antisthenes_Pio-Clementino_Inv288.jpg)
Diyojen yaşanan skandal nedeniyle Sinope'den kaçtığında, kendini antik dünyanın kültür merkezlerinden biri olan Atina'da buldu. Böylece, parlak genç adam dönemin en saygıdeğer filozoflarından bazılarına maruz kaldı. O dönemde şehir, ünlü filozof Sokrates'in yetişkin öğrencilerinin eğitim kurumlarıyla dolup taşıyordu.
En önemlisi, Sokrates'ten öğrendiklerini alıp kendi felsefesi olan kinizmi yaratan Antisthenes'ti. Diogenes Laertios'a göre, Sinoplu Diyojen Atina'ya ilk geldiğinde hemen filozof Antisthenes'in tavsiyelerine başvurmuştur. Sokrates'in sürgüne gönderilmesinden kısa bir süre sonra, genç adam Antisthenes'in hocası olması için lobi yapmaya başlamıştır. Ancak Laertios, yaşlı adamın bağımsızlığına değer verdiği ve kendi felsefi düşüncelerine odaklanmak istediği için herhangi bir türden öğrenci almaktan çekindiğini iddia eder.
Buna rağmen Diyojen'in, filozof pes edip hocası olana kadar Antisthenes'i rahatsız etmeye devam ettiği söylenir. Antisthenes'in ölüm tarihi ile Diyojen'in Atina'ya gelişi arasındaki tutarsızlıklara atıfta bulunan bazı tarihçiler bu iddiaya şüpheyle yaklaşmışlardır.
Kinik Bir Yaşam Tarzı
![Diyojen Kimdir? Platon'un Rakibinin Sıra Dışı Hikayesi 4 Diogenes (1882). John William Waterhouse tarafından yapılmıştır.](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2023/02/Waterhouse-Diogenes.jpg)
Sinoplu Diyojen, Antisthenes'in doğrudan öğrencisi olsun ya da olmasın, Atina'da tanınmış bir karakter olarak alışılmadık varlığı, onun ismen ve fiilen mükemmel bir felsefi kinik olduğunu ortaya koymuştur.
Diyojen, hocası Antisthenes'in başlattığı çilecilik anlayışını benimsedi; yani, toplumun geneline ters düşse bile, mümkün olduğunca basit ve tutumlu yaşamaya çalıştı. Diyojen eşyalarının çoğundan vazgeçmiş, sadece gerekli olanları saklamıştır. Laertios, Diyojen'in bir çeşmeden elleriyle su içen bir genci gördüğü anı anlatır. Diyojen gerçek çileciliğin bir bardak gibi en temel ihtiyaçlardan bile yoksun kalmayı gerektirdiğini anladığında, "bir çocuk varoluşun sadeliğinde beni yendi" diyerek bardağını fırlatıp atmıştır.
Diyojen iğneleyici zekasıyla ve kendi kötümserlik anlayışına olan sarsılmaz bağlılığıyla tanınırdı ve her ikisi de felsefi akranlarının öfkesini kazanmasına neden oldu. Laertios'un aktardığına göre Diyojen, daha köklü felsefi rakiplerinin, özellikle de Sokrates'in takipçileri Euclid (Öklid) ve Platon'un yazılarının belirgin bir muhalifiydi. Platon'a dönecek olursak, Sinoplu Diyojen'i "çıldırmış bir Sokrates" olarak tanımlamıştır.
Diyojen'in Yaşadığı Sıra Dışı Bir Ev
![Diyojen Kimdir? Platon'un Rakibinin Sıra Dışı Hikayesi 5 Jean-Léon Gérôme tarafından 1860 yılında yapılan "Diogenes" tablosu.](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2023/02/980px-Jean-Leon_Gerome_-_Diogenes_-_Walters_37131.jpg)
Sinoplu Diyojen sadece Atina sakinlerinden değil, aynı zamanda karşılaştığı hayvanlardan da sade, süssüz, yalın bir varoluşun nasıl yaşanacağını öğrenmiştir. Diyojen vahşi doğadaki hayvanların çevrelerine karşı olağanüstü bir esnekliğe sahip olduğunu düşünüyordu ve Laertios bir farenin basit yaşam tarzının ideal olarak gösterildiğini ileri sürmüştür. Diyojen de benzer bir felsefeyi benimsemiş, yemek yemiş, uyumuş ve her an her yerde yaşamıştır.
Laertios, filozofun Atina'ya vardığında geleneksel bir ev satın alma planlarını bir kenara bıraktığını da ekler. Bunun yerine, Atina sokaklarında bir "pithos", bir tür varil ya da fıçı içinde yaşamayı tercih etti; bu tercih John William Waterhouse ve Jean-Léon Gérôme gibi sanatçıların tanınmış sanat eserlerinde tasvir edilmektedir.
Diyojen'in Dört Ayaklı Dostları
Sinoplu Diyojen, Atina'nın sokak farelerinden çok daha fazlasını tanımış ve onlara hayranlık duymuştur. Köpeği, ünlü kinik ile en sık ilişkilendirilen hayvandır.
Köpek gibi sokak hayvanlarının neden Diyojen'i ve kinizmi temsil ettiğini anlamak kolaydır: alçakgönüllüdürler, varlıkları için gösterecek hiçbir şeyleri yoktur ve güç bela geçinmek zorundadırlar. Öte yandan Diyojen, saldırgan davranışları bazen gerekli olduğu için köpeklerin onurlu olduğunu düşünüyordu.
Diyojen bir keresinde şöyle demiştir: "Köpekler düşmanlarını ısırır, ama ben arkadaşlarımı ısırırım, böylece onları kurtarırım". Aynı kaynağa göre, filozof imajına uygun yaşamaktan hiç çekinmez ve eğer Atina halkı tarafından alaya alınırsa ve ona yiyecek vermek yerine kemik atmak gibi gerçek bir köpekmiş gibi davranılırsa, ona zarar verenlerin bacaklarına işerdi.
Büyük İskender ile Tanışma
![Diyojen Kimdir? Platon'un Rakibinin Sıra Dışı Hikayesi 6 426px Alexander visits Diogenes in Corinth Diogenes asks him to stand out of his sun 1696](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2023/02/426px-Alexander_visits_Diogenes_in_Corinth_-Diogenes_asks_him_to_stand_out_of_his_sun_1696.jpg)
Sinoplu Diyojen, Atina toplumunun boğucu geleneklerine ve genel olarak otoriteye karşı meydan okuyan bir yaşam sürmüş, insanların iyi yaşamasının ne anlama geldiğine dair her varsayımı sorgulayan iğneleyici bir etikle hayatını sürdürmüştür.
Diyojen'in otoriteyle en yakın karşılaşmasını Büyük İskender'i mütevazı pithosunda ağırladığında yaşadığı iddia edilir. Acta Classica dergisinde yazan P.R. Bosman, bu karşılaşmanın hem Diogenes Laertios hem de MÖ 45 civarında yaşamış büyük Romalı hatip Cicero tarafından anlatıldığını iddia eder. İskender, Diyojen'e gelir ve ona istediği her şeyi vermeyi teklif eder, ancak münzevi ona "Sadece biraz … güneşin biraz uzağında dur." der. Bu hem Diyojen'in tamamen kendine yeterli olduğunu hem de hiçbir gücün onu korkutamayacağını ima etmektedir.
Bununla birlikte, yazarın da belirttiği gibi, hikaye antik çağın en ünlü anekdotlarından biri olmasına ve yüzyıllar boyunca tarihçilerin hem Sinoplu Diyojen'in hem de Büyük İskender'in dünya görüşlerine yönelik tutumları hakkında çok şey söylemesine rağmen, akademisyenler iki figür arasındaki gerçek hayattaki bir buluşmanın anlatımı olarak gerçekliğini sorgulama eğilimindedir. Büyük olasılıkla bu anlatı hayal ürünüdür ve kinik felsefenin otoriteyi küçümseyen tavrına dair bir metafor işlevi görmektedir.
Çürümüş Balık, Gaz Çıkarma ve Utanç Duygusunun Yıkımı
![Diyojen Kimdir? Platon'un Rakibinin Sıra Dışı Hikayesi 7 Diogenes fıçısında. Köln'de bulunan ve bugün Roma-Germen Müzesi'nde yer alan 2. yüzyıla ait bir mozaikten detay.](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2023/02/670px-Diogenes_Mosaic_Romisch-Germanisches_Museum.jpg)
Büyük İskender gibi tarihi bir büyükle karşılaşan ve aynı zamanda hala bir vahşi gibi davranan ortalama bir insan, davranışlarından dolayı utanç ve pişmanlık duyabilir. Buna karşılık Sinoplu Diyojen gerçek kinizmin suçluluk duygusundan yoksun olmayı gerektirdiğine inanıyordu.
"Utanmazlık" kelimesi, tıpkı "kinizm" gibi, günümüzde ve çağımızda güçlü olumsuz çağrışımlar taşımaktadır. Ancak Diyojen, aksi takdirde gerçek bir yaşam sürmesini engelleyecek olan sosyal normların kısıtlamalarından kendisini özgürleştireceğine olan kesin inancıyla aktif olarak utanmazlığın peşinden gitti. Kinizme göre, utanç duygularınızın üstesinden kendinizi alçaltarak ve toplumunuzda sizi acımasızca yargılayan insanları küçümseyerek gelebilirsiniz.
Diyojen, uzun süredir acı çeken öğrencilerine, bozulmuş peynir veya çürümüş balık gibi pis koku üreten nesneler taşımalarını söyleyerek "itibarlarını mahvetmelerini" söyledi. Aristoteles gibi, Diyojen'in de ders dinleyicilerinin önünde dışkıladığı ve osurduğu, böylece onların hayranlığını tiksintiye dönüştürdüğü varsayılır.
Diyojen'in Feneri
![Diyojen Kimdir? Platon'un Rakibinin Sıra Dışı Hikayesi 8 Diyojen feneriyle dürüst bir adam arıyor. Diogenes Searching for an Honest Man, attributed to J. H. W. Tischbein (c. 1780)](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2023/02/Diogenes_looking_for_a_man_-_attributed_to_JHW_Tischbein-transformed-1024x778.jpeg)
Sinoplu Diyojen sanat eserlerinde sadece fıçıdan evi ve köpek dostlarıyla değil, aynı zamanda sürekli yanında taşıdığı fenerle de kolayca tanınır.
Diyojen bardaklardan, çanaklardan ve hatta geleneksel evlerden vazgeçmeye hazırken, bir fener kullanmayı tercih etmesi bazılarına şaşırtıcı gelebilir. Ancak Diyojen için fener, kullanım değerinden çok daha fazlasını temsil ediyordu; aynı zamanda onun bir bütün olarak insan uygarlığına bakış açısının da simgesiydi. Diogenes Laertios'un yazılarına göre, büyük kuşkucu, gündüz vakti ışığa ihtiyacı olmamasına rağmen fenerini gün boyu yakıyordu. Diyojen'in aşırı ve gereksiz ışık kullanmasıyla ilgili soru üzerine "Bir adam arıyorum" dediği söylenir, yani gerçek bir insan.
Buradan çıkarılan sonuç, klasik toplumsal yapıya sahip insanların, köpek ve fare gibi hayvanlar gibi doğayla iç içe yaşamak yerine, otoritenin belirlediği varoluş tuzaklarına kapıldıklarıdır. Bununla birlikte, Diyojen'in kendi hayatı, kinizmin bu kısıtlamalardan kaçmak için nasıl bir araç sağlayabileceğinin uç bir örneği olarak hizmet eder.
Diyojen'in Platon ile Dalga Geçmesi
![Diyojen Kimdir? Platon'un Rakibinin Sıra Dışı Hikayesi 9 Mattia Preti tarafından Platon ve Diogenes (17. yüzyıl)](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2023/02/1075px-Mattia_Preti_-_Diogenes_and_Plato_-_Google_Art_Project-1024x686.jpg)
Sinoplu Diyojen, gördüğümüz gibi, Atina halkına toplumları, düşünce tarzları ya da dikkatlerini çekmek için yarışan daha geleneksel düşünürler hakkında ne düşündüğünü söylemekten çekinmemiştir.
Diyojen'in en iyi bilinen felsefi rakibi, aynı zamanda büyük Sokrates'in felsefeleri hakkında da çok şey öğrendiğimiz Platon'dur. Platon'un yüzyıllar ve hatta bin yıllar boyunca Batı düşüncesi üzerinde kalıcı bir etkisi olmuş olsa da, hayatının her günü dünya için kusursuz bir felsefi tezle sonuçlanmamıştır. Platon'un Diogenes Laertios tarafından aktarılan bir konuşmasında söylediği gibi, insanlar "iki ayaklı ve tüysüz bir hayvandır". Dinleyiciler Platon'un tanımına katılmış gibi görünse de Diyojen oradan ayrılmış ve elinde tüyleri yolunmuş bir kuşla geri dönerek "İşte Platon'un insanı" demiştir.
Kronikler Diyojen'in sıradışı felsefesinin ve keskin nüktelerinin tam olarak sergilendiği birkaç olayı anlatır. Filozof olgun yaşlarında, yakın bir sırdaşı tarafından ölümünü hızlandırmamak için sakin olması konusunda uyarılmıştır. O da şöyle cevap vermiş: "Stadyumda koşuyor olsaydım, hedefe yaklaşırken hızımı azaltmam gerekir miydi?"
Diyojen Köleleştirildi mi?
Sinoplu Diyojen'in hayatının ayrıntıları, daha önce de belirttiğimiz gibi, bulanıktır. En unutulmaz eylemleri ve karşılaşmaları hakkındaki en popüler hikayeler, öğrencilerin onun savunduğu kinizmi daha iyi kavramalarına yardımcı olmayı amaçlayan hayali anlatımlarla iç içe geçmiştir ve hangisinin doğru olduğunu belirlemek zordur.
Diyojen'in köle olarak nasıl satıldığına dair anlatı, akademisyenler arasında çok tartışılan bir konudur; Diyojen Lartius'a göre, ilk olarak filozof arkadaşı Menippus tarafından kayıp bir kronikte kaydedilmiştir. Lartius'un anlattığına göre, Diyojen Egina'ya yaptığı bir yolculuk sırasında korsanlar tarafından ele geçirilmiş ve Girit adasında bir efendiye satılmıştır. Her zaman kararlı olan Diyojen, köle müzayedecisine işinin "insanları yönetmek" olduğunu söylemiştir. Kalabalıktan bir adam dikkatini çekmiş ve "Beni bu adama sat; bir efendi istiyor" demiş. Anlatılanlara göre, alaycı ve yıkıcı kişiliğiyle bu adamın Korint'teki evinin yönetimini fiilen devralmış ve çocuklarının öğretmeni olmuştur.
Anlatı hoş ve Diyojen'in doğasıyla tutarlı olsa da, bazı akademisyenler doğruluğu konusunda şüphe uyandırmıştır.
Diyojen'in Kayıp Yazıları
Sinoplu Diyojen'in modern kinik felsefedeki önemine rağmen, görünüşe göre üretken olan filozofun yazılarının çok azı orijinal haliyle bize ulaşabilmiştir.
Diyojen'in kitaplara karşı kişisel duyguları bir rol oynamış olabilir. Diogenes Laertios'un "Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri" adlı eserine göre, Kireneli filozof Hegesias bir keresinde Diyojen'e yazılarından bazılarını ödünç alıp alamayacağını sormuş. Diyojen'in verdiği yanıt, fikirlerinin nasıl yayılmasını istediği hakkında çok şey ortaya koymaktadır:
Sen bir budalasın, Hegesias. Boyanmış incirleri değil, gerçek incirleri seçiyorsun; ve yine de kendini yazılı kurallara teslim ederek gerçek eğitimi görmezden geliyorsun.
Bazı tarihçiler filozofun hiçbir şeyi yazılı hale getirdiğinden şüphe duymaktadır çünkü Diyojen dersler, diyaloglar ve kulaktan kulağa yayılan sözlü geleneğin, inançlarını öğrencilerinin ve hayranlarının zihninde canlı tutmak için yeterli olduğuna inanmaktadır. Neyse ki, Laertios gibi tarihçiler onun bazı fikir ve eylemlerini gelecek kuşaklar için korumuşlardır.
Diyojen'in Sayısız Ölümü
Tıpkı erken dönem yaşamı gibi, Diyojen'in ölümüyle ilgili gerçekler de farklı şekillerde aktarılmıştır ve bu hikayelerden bazıları, böylesine sıra dışı bir yaşam süren bir filozof için beklenebileceği gibi, diğerlerinden daha ilgi çekicidir.
Diyojen'in ölümüne dair artık kullanılmayan çeşitli kaynaklardan derlenen "Ünlü Filozofların Yaşamları ve Öğretileri "ne göre filozof 90 yaşına kadar yaşamıştır. Beslenme konusunda pek titiz olmadığı bilinen Diyojen'in çiğ ahtapot yedikten sonra öldüğü iddia edilmektedir. Kayıp kaynakta ayrıca filozofun köpeklerinden birinin yaşlı Diyojen'i ısırarak kuduzdan ölmesine neden olduğu belirtilmektedir.
Ancak aykırı Diyojen'in nasıl öldüğüne dair en isabetli açıklama, ölüm nedeninin basit bir neden olduğunu söyler: Son nefesini verene kadar nefesini tutmuştur.
Modern Dünyada Kinizm
Kendi kendine acı çekmeyi, her şeyden ve konfordan vazgeçmeyi teşvik eden 2000 yıllık bir felsefenin modern dünyada nasıl karşılık bulabileceğini görmek zor. Ancak, potansiyel olarak yıkıcı bir dizi zorlukla karşı karşıya olan Batı dünyasında, insanlar adaletsiz bir statükoyu koruyan yapıları bozmak için cesur yöntemler ararken, kinizmin bir an yaşadığı görülüyor.
Tulane Üniversitesi'nin bir makalesinde işaret ettiği gibi, 'kinizm' bugün Batı siyasetinin ve kamusal yaşamının çoğuna nüfuz eden kişisel çıkar ve yozlaşma dalgasını tanımlamak için daha vurgulu bir şekilde kullanılıyor. Rothenberg, Sinoplu Diyojen'in felsefi kinizminin dürüstlüğe, açıklığa, hümanizme ve güç karşısında doğruyu söylemeye değer veren etik bir bakış açısını temsil ettiğini, bunun da günümüzde pek çok insanın "kinizm" terimiyle ilişkilendirdiği şeyin tam zıttı olduğunu savunmaktadır. Son yıllarda Diyojen'in felsefesine olan ilgi yeniden canlanmıştır.