Komüniteryanizm, liberal siyaset filozoflarının, özellikle de John Rawls'un çalışmalarına muhalefet ve eleştiriden doğan bir siyaset felsefesidir. Bu makalede, Alasdair MacIntyre, Michael Sandel ve Amitai Etzioni gibi komüniteryan filozofların liberal projeye karşı öne sürdükleri temel argümanları, liberalizmin benlik görüşüne ve topluluğun değerine ilişkin anlayışına yönelik itirazlarına özellikle dikkat ederek inceleyeceğiz.
Komüniteryanizmin Kökenleri: Rawls'un Adalet Teorisi
![Liberalizme Karşı: Komüniteryanizm Nedir? 2 John Rawls, 1971](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2024/02/John-Rawls-731x1024.jpg)
Komüniteryen fikirlerin uzun bir geçmişi vardır. Örneğin Aristoteles'in siyaset üzerine çalışmalarında ve daha sonra Hegel'in düşüncesinde komüniteryan düşüncenin tohumları bulunabilir. Ancak bir felsefi hareket olarak komüniteryenizm, yirminci yüzyılın sonlarında John Rawls'un 1971 tarihli A Theory of Justice (Adalet Teorisi) adlı eserine eleştirel bir tepki olarak ortaya çıkmıştır.
Bu nedenle, komüniteryanizmi doğru bir şekilde anlayabilmek için öncelikle Rawls'un ufuk açıcı eserinde neyi savunduğunun kısa bir özetini yapmamız gerekir. Özetle, Rawls adil bir toplumun iki ilkeye dayalı bir toplum olduğunu savunur.
İlk ilke, tüm insanların eşit haklara sahip olması gerektiğini savunur. İkinci ilke ise ekonomik eşitsizliğe ancak: a) fırsat eşitliği temelinde herkese açık olan makam ve mevkilere bağlı olması ve b) en kötü durumda olanların yararına olması halinde izin verilebileceğini savunur.
Başka bir deyişle, bazı insanların diğerlerinden daha fazla gelire veya servete sahip olması, ancak başka herhangi bir mal dağılımı (örneğin mutlak gelir eşitliği), genel olarak, en az gelire sahip olanların eşit olmayan bir rejim altında sahip olacaklarından daha azına sahip olmalarına yol açacaksa izin verilebilir.
Cehalet Perdesi
John Rawls bu ilkeleri varsayımsal bir düşünce deneyiyle savunur. Rawls'a göre bu ilkeler, insanların gerçek durumları hakkında bilgi sahibi olmalarını engelleyen "cehalet perdesi" arkasında toplumu nasıl organize edeceklerine karar vermeye zorlanmaları halinde seçilecek ilkelerdir.
Başka bir deyişle, bu iki ilke, bir grup varsayımsal karar vericinin sağlıklı mı yoksa sağlıksız mı olacaklarını, hangi ırktan olacaklarını, heteroseksüel olup olmadıklarını, cinsiyetlerinin ne olduğunu, zengin mi yoksa fakir mi doğacaklarını, çok para kazanmalarını sağlayacak yeteneklere sahip olup olmadıklarını bilmeden ve hayatta neyi değerli ve anlamlı bulduklarını bilmeden seçecekleri ilkeler olacaktır.
Rawls'a göre bu koşullar altında, hepimizin eşit haklara sahip olmasını sağlamaya çalışırız ve bu da bize geniş bir özgürlük sağlar ve toplumda daha kötü durumda olanların mümkün olduğunca iyi durumda olmalarını sağlamaya çalışırız.
Komüniteryen Benlik Liberal Benliğe Karşı
![Liberalizme Karşı: Komüniteryanizm Nedir? 3 Liberalizm ve Adaletin Sınırları kitabının ön kapağı](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2024/02/61HHKRmtOJL._AC_UF10001000_QL80_.jpg)
Komüniteryenler Rawls'un adalet görüşüne iki temel nedenden dolayı karşı çıkarlar. İlk olarak, Rawls gibi liberallerin benliğin gerçek doğasını yanlış yorumladıklarını savunurlar. Rawls'un cehalet perdesi ve iki adalet ilkesini türetmek için kullandığı sözleşmeci yöntem aşırı derecede bireycidir.
Komüniteryenlere göre benlik, toplumdan düzgün bir şekilde ayırt edilemez. Onlara göre insanlar doğaları gereği toplumsaldır ve Rawls'unki gibi sözleşmeci görüşler bu gerçeği görmezden gelir.
1998 tarihli Liberalism and the Limits of Justice adlı kitabında Michael Sandel, Rawls'un (ve diğer geniş anlamda Kantçı liberallerin) insanları amaçlarından önce düşünme hatasına düştüklerini savunur. Sandel'in sözleriyle:
Adaletin birincil olması için bazı şeylerin bizim için doğru olması gerekir. Belirli bir türden yaratıklar olmalıyız, insani durumlarla belirli bir şekilde ilişkili olmalıyız. Özellikle, içinde bulunduğumuz koşullara her zaman belirli bir mesafede durmalıyız, elbette koşullanmış olmalıyız, ancak bir parçamız her zaman her koşuldan önce gelmelidir (Sandel, 1998, s. 10)
Orijinal görüşe göre, insanların hayattaki amaçlarının ne olduğunu bilmeden adalet ilkelerini seçmeleri gerekmektedir. Sandel'e göre bu bir hatadır çünkü yaşamdaki amaçlarımız bizi insan olarak oluşturur (Beiner, 1992, s. 16). Bu görüşe göre benliğin bağımsızlığı '…liberal bir yanılsamadır.
İnsanın temelde 'sosyal' doğasını, 'baştan aşağı' koşullandırılmış varlıklar olduğumuz gerçeğini yanlış anlar. Hiçbir muafiyet noktası, toplumun ya da deneyimin dışında durabilecek hiçbir aşkın özne yoktur. (Sandel, 1998, s. 11).
Liberalizm Adaleti Sınırlar
Sandel'e göre bu benlik yoksullaşmış bir benliktir. Bağlılıkları olmayan benlik, özgür bir benlik değil, karakteri olmayan bir benliktir; "çünkü bir karaktere sahip olmak, ne çağırdığım ne de komuta ettiğim bir tarihin içinde hareket ettiğimi bilmektir; bu tarih, seçimlerim ve davranışlarım için hiç de az olmayan sonuçlar doğurur.
Beni bazılarına daha yakın, bazılarından daha uzak kılar; bazı amaçları daha uygun, bazılarını daha az uygun hale getirir. (Sandel, 1998, s. 179).
Eğer bu doğruysa, bunun liberal projenin kalbine inen derin siyasi sonuçları olacaktır. Liberal projenin, bazı grupları (örneğin Hristiyanlar veya ateistler) dışlayacak şekilde politika kararları almayarak iyi anlayışları arasında tarafsız olmaya çalışma hedefi yanlış yönlendirilmiştir.
Toplumlar gibi bireylerin de iyi anlayışları vardır ve bundan uzak durmaya çalışmak bir hatadır. Bunun yerine, politikayı bu toplumsal iyi anlayışlarını teşvik edecek şekilde şekillendirmeli ve yönlendirmeliyiz.
Topluluğun Değeri
![Liberalizme Karşı: Komüniteryanizm Nedir? 4 Amitai Etzioni'nin portresi](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2024/02/Amitai-Etzioni-1024x666.jpg)
Komüniteryenlerin Rawls'un liberalizm anlayışına yönelik ikinci temel itirazı, topluluğun değerini düşürdüğü yönündedir.
Terimin en geniş anlamıyla topluluk, "bir dizi değeri, bir yaşam biçimini paylaşan, grupla ve onun pratikleriyle özdeşleşen ve birbirlerini bu grubun üyeleri olarak tanıyan bir grup insandır" (Mason 2000: 4). Bununla birlikte, bu tanım içinde çeşitlilik söz konusudur. Örneğin, topluluk çeşitli düzeylerde mevcuttur. Bazı topluluklar yerel, bazıları ulusal, bazıları ise uluslarüstüdür.
Toplulukların da farklı türleri vardır. Bazıları siyasi bir sisteme ortak üyeliğe dayanırken, diğerleri etnik köken veya dine dayanır. Bazıları coğrafi (örneğin ulusal topluluklar), diğerleri ise ortak ilgi alanlarına veya mesleki faaliyetlere dayanır. Komüniteryenlerin ilgilendiği topluluk türleri yerel topluluklar ve siyasi topluluklardır.
Yerel topluluk derken, bir mahalle ya da kasaba gibi küçük bir coğrafi alanda yaşayan ve birbirlerine sosyal ilişkiler ağı ve sevgi bağlarıyla bağlı olan bir grup insanı kastederler (Etzioni 1993: 243).
Bu bağların hepsi aynı derecede derin değildir; söz konusu olan sevgi sadece yakın arkadaşların sevgisi değil, aynı zamanda sivil ilişkilerin genel iyi dileklerini de içerir (Clor 1996: 52). Topluluğun bazı üyeleri de diğerlerine göre daha yoğun ağlara dahil olacaktır. Sonuç olarak, yerel topluluğun tüm üyeleri birbirlerini tanımaz ya da birbirleriyle ilişki kurmaz.
Komüniteryenler siyasi topluluk derken, siyasi bir düzenleme altında yaşayan vatandaşların birliğini kastederler. Yerel toplulukların aksine, bir siyasi topluluğu oluşturan insan gruplarının genellikle ortak vatandaşlarının çoğuyla yüz yüze ilişkileri yoktur.
İnsanları bir siyasi topluluğa bağlayan şey, öncelikle tüm ortak vatandaşlar arasındaki sevgi bağları değil, birbirlerine ve siyasi kurumlarına karşı yasal yükümlülüklerini (ve haklarını) tanımlayan aynı siyasi kurumlara tabi olmalarıdır (Frazer 1999: 219).
Bir siyasi topluluğun üyeleri ortak yurttaşlardır ve demokratik bir toplumda siyasi sürecin ortak katılımcılarıdır (Kymlicka 1989: 135). Bu katılım oy verme, dilekçe verme ya da aday olma gibi pek çok şekilde olabileceği gibi protesto etme, grev yapma, broşür paylaşma ya da sivil itaatsizlikte bulunma gibi daha az resmi siyasi katılım biçimlerinde de olabilir.
Rawls gibi liberaller toplulukları esas olarak araçsal olarak değerli görürler. Başka bir deyişle, topluluk yalnızca insanların kendi bireysel amaçları doğrultusunda başkalarıyla işbirliği yapmalarından elde ettikleri faydalar nedeniyle değerlidir.
Komüniteryenler bunun bir hata olduğunu savunur. Rawls gibi liberallerin aksine, topluluk özünde değerlidir. Bir topluluğun üyelerinin ortak amaçları vardır ve bu amaçları topluluğun diğer üyeleriyle birlikte gerçekleştirmek kendi başına iyidir. Yani, insanların işbirliği yapmaktan elde ettikleri kişisel, bireysel faydalardan bağımsız olarak.
Bu görüşe göre topluluklar sadece bireylerin bir araya gelmesinden ibaret değildir. Bunun yerine, '…topluluk, insanların birlikte bir şeyler paylaştıklarına inandıkları özel bir tür sosyal gruptur. Topluluk duygusu kardeşçe bir duygudur, insanların birbirlerine maddi olarak ihtiyaç duyduklarını kabul etmekten daha fazlasını içerir. Bağlılık bağı, ortak kimliğin hissedilmesi, 'kullanımın' ve 'kim olduğumuzun' farkına varılmasından duyulan hazdır. (Sennet, 2021, s. 31).