İlk insanlar Afrika'dan Avrupa ve Asya'nın geri kalanına göç etmeye başladığından beri, Orta Doğu dünya meselelerinin önemli bir parçası olmuştur. Eski Dünya'nın üç bölgesi arasındaki bu geçitte hüküm süren her kim olursa olsun, üç büyük tek tanrılı inancın kutsal yerlerine erişebildiği, ticaret hatlarına hakim olduğu ve savaşçıları diğer bölgelerdeki yeni fetihlere hızla taşıyabildiği için benzersiz bir güç konumundaydı.
Antik dönemlerde Orta Doğu
Stratejik öneminin yanı sıra Orta Doğu, ilk kayıtlı yazının, ilk uygarlıklardan birinin ve nihayetinde tek tanrılı kavramın ortaya çıkmasını sağlayan kültürel ve entelektüel bir merkez üssü olarak kabul edilmektedir. Orta Doğu tarih boyunca dini çatışmaların merkez üssü olmuş, Kudüs'e yapılan Haçlı Seferleri ve İslam'ın yükselişi bölgede köklü değişikliklere yol açmıştır.
"Orta Doğu" kelimesi, tıpkı "Yakın Doğu" terimi gibi dış algının bir sonucudur. Bu, Avrupa'yı dünyada olup biten diğer her şeyin odak noktası haline getiren bir bakış açısıdır. Bu anlayışa göre Orta Doğu, Asya ve Avrupa arasında yer almaktadır. Avrupalıların bu kelimeyi kullanması beklenmedik bir durum olmasa da, Ortadoğuluların bu kelimeyi kullanması, dünyanın geri kalanıyla olan karmaşık ilişkilerine ışık tutuyor.
Avrupalı ulusların Orta Doğu'daki ilk müdahaleleri
Napolyon'un Mısır'ı işgal ettiği 1798 yılı, genellikle bölgede modern dönemin başlangıcı olarak kabul edilir. Bu işgalin en önemli amaçlarından biri İngiliz emperyal gücünün baş tacı olan Hindistan'ın kontrolünü ele geçirmekti. Şu anda yaşananlar, Orta Doğu halklarının tarihleri boyunca bölge dışından gelen güçlerden nasıl etkilendiğinin yalnızca son örneğidir.
Avrupa'nın dört bir yanından gelen sömürgeciler gözlerini Uzak Doğu'ya diktiler. Orta Doğu üzerinden geçen kara yolu Osmanlı İmparatorluğu tarafından kontrol edildiğinden, bu uluslar bunun yerine Afrika çevresindeki deniz yolunu seçtiler. Büyük Britanya kendisini "denizlerin hakimi" olarak kabul ettirdikten sonra, doğuya giden yolu esasen tekeline almıştı. Birkaç yıl daha, Süveyş Kanalı inşa edilene kadar bu ticaret yolunu kısaltmak için hiçbir şey yapılmadı.
1882 yılına gelindiğinde İngiliz hükümeti Ortadoğu'yu ve özellikle de Süveyş Kanalı'nı güvence altına almanın Hindistan ile hayati önem taşıyan ticareti daha iyi korumalarını sağlayacağını anlamıştı. Sonuç olarak, İngiltere'nin bölgedeki ayak izi büyümeye başladı. Mısır'ın siyasi ve ekonomik ikliminde bir fırsat gören İngiltere, Fransız ve İngiliz ortak emperyalist şirketler kurdu. Sonunda Süveyş Kanalı'nın kontrolünü Mısırlıların elinden almayı başardı. Sina Yarımadası 1906 yılında resmen Mısır'a dahil edildi. Yeni Süveyş Kanalı nedeniyle Sina Yarımadası teknik olarak Asya'da kalsa da, Mısır ve Osmanlı imparatorlukları arasında bir tampon bölge oluşturmak amacıyla Mısır'a ilhak edildi.
İngiliz emperyalist siyasi hedefleri, birçok tartışmalı sınır hattının ilkinin kurulmasına neden oldu. İngiliz donanması da teknik ilerlemelerin bir sonucu olarak kömür kullanımından petrole geçti. Sonuç olarak, Kuzey Irak'ın stratejik önemi, burada petrolün keşfedilmesiyle arttı.
İngiliz emperyalizmi ve egemenliği için uygun zemin
![Orta Doğu: İngiliz Müdahalesiyle Gelişen Topraklar 2 MPK1 426 Sykes Picot Agreement Map signed 8 May 1916](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2022/10/MPK1-426_Sykes_Picot_Agreement_Map_signed_8_May_1916-1024x994.jpg)
Osmanlı İmparatorluğu çökerken Avrupalı devletler Hindistan'a daha iyi ulaşabilmek için Orta Doğu'daki varlıklarını genişlettiler. Hem demiryolu ağlarını Bağdat'a uzanan bir kara yolu üzerinden Avrupa'ya bağlamak isteyen Almanlar hem de Pers İmparatorluğu'nun bazı bölgelerini işgal etmek isteyen Ruslar harekete geçti.
İngiliz yetkililer, I. Dünya Savaşı sırasında Osmanlılara karşı yürütülen savaş çabalarının bir parçası olarak çeşitli Orta Doğu halklarıyla müzakerelerde bulundu. Mısır'daki İngiliz Yüksek Komiseri Henry McMahon, Haşimi Şerifi Hüseyin Bin Ali'ye (bugün Ürdün'ü yöneten aynı hanedan) 15 mektup gönderdi. McMahon, Haşimi Krallığı'nın Osmanlı yönetimini devirmeye yardımcı olması halinde, günümüz Suriye, Lübnan, Ürdün, Irak ve İsrail'i de kapsayan geniş topraklar teklif etti.
Arap Yarımadası'nın ortasındaki Hajez'de Haşimiler tarafından yönetilen bir ayaklanma başladı, ancak ilk merkezi olmayan saldırıları bastırıldı. Liman kenti Akabe daha sonra İngiliz askeri uzmanlar tarafından ele geçirildi. Bu, gelecekteki Ürdün Krallığı'nın Orta Doğu'daki ilk dayanağı ve aynı zamanda çok önemli bir ikmal yolunun kurulmasıydı.
İngiliz ve Fransız yönetimleri, Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşüne ve savaşın sonuçlanmasına hazırlık olarak modern Ortadoğu'nun ilk sınırlarını çizmeye başladı. Diplomatlar Mark Sykes ve François Georges-Picot tarafından 16 Mayıs 1916'da alınan feci kararlar, batılı paradigmalar ve batılı güçlerin çıkarları tarafından yönlendirildi. Bölgeye ilk kez bir "devlet" kavramı getirilmiştir.
Farklı normlara sahip farklı bir bölge
Çölün ağır koşulları tarih boyunca Orta Doğu'daki sosyal ve davranışsal normları etkilemiştir. Yiyecek ve barınak için rekabet nedeniyle, insan grupları genellikle farklı kabile, klan ve aile birimleri oluşturmuştur. Avrupa ülkeleri Orta Doğu'yu bölüşmeye başladıklarında, kendilerini kendilerine yabancı olan yasal ve kültürel kurallarla karşı karşıya buldular. Örneğin, klasik İslam hukukunda cinayet bir sivil anlaşmazlık olarak görülür. Yetkililer uygun cezayı vermekte başarısız olduğunda, kurbanın yakınları savcı, yargıç ve cellat olarak devreye giriyordu. "Göze göz" ilkesi Kısas Kanunu'nun temelini oluşturmuştur.
Benzer bir şekilde, "namus cinayetleri" de bir aile üyesinin, ailesinin namusuna yönelik bir hakaret olduğunu düşündüğü bir olaydan sonra, ailesinin namusunu kurtarmak için sert önlemler almasıyla ortaya çıkar.
Böylece "devlet" kavramı Orta Doğu'nun gelişiminde devrim yaratmıştır. Suriye'de Aleviler çoğunluk nüfusa hükmediyordu; Irak'ta Sünniler çoğunluk nüfusa hükmediyordu; Ürdün'de ise Haşimiler çoğunluk nüfusa hükmediyordu. Geniş halk kitleleri her zaman bir devletin varlığını reddetmiştir. Bir karşılaştırma yapmak gerekirse, İspanya bayrağı altında yaşayan Katalonyalıların duyguları, Orta Doğu kabilelerinin toprak paylaşımına yönelik duygularının aşırı bir versiyonu olarak görülebilir.
Savaş ganimetlerinin paylaşımı
İngilizler aynı toprakları birden fazla tarafa vaat ederek bölgeyi net bir şekilde bölüştürme konusundaki isteksizliklerini de gösterdiler. Örneğin Şam konusunda Fransızlara ve Haşimilere benzer vaatlerde bulundular. Yahudilerin İsrail üzerindeki hak iddiasını tanıyan Balfour Deklarasyonu'ndan sonra işler daha da zorlaştı. Sykes-Picot Anlaşması'nda Araplar bir ulus olarak tanınmış olsa da, statüleri tanınmamıştı.
'Antep, Urfa, Mardin, Diyarbakır ve Musul'un yanı sıra Rusya'nın payına düşen bölgeye yakın hinterland, anlaşma şartlarına göre Fransa tarafından satın alınacaktır. Bu bölgeler Suriye'de ve Akdeniz'e kıyısı olan topraklardır. Bağdat ve güney Mezopotamya'nın geri kalanı, Akdeniz'deki Hayfa ve Akko limanlarıyla birlikte İngiltere tarafından alınacaktır. Fransız ve İngiliz emperyalist kazanımları arasında, Fransız ve İngiliz nüfuz bölgeleri arasında ayrılmış bir Arap ulusları federasyonu ya da tek bir özerk Arap devleti uygun olacaktır. Çok sayıda kutsal mekana ev sahipliği yaptığı için Kudüs, küresel bir örgütün kontrolü altında küresel bir metropol olmalıdır.
Orta Doğu'da yeni bir şafak: Dekolonizasyon
I. Dünya Savaşı'nın sona ermesi Orta Doğu tarihinde bir dönüm noktası oldu. Milletler Cemiyeti ilk kurulduğunda, daha gelişmiş ülkelerin, henüz kendi kendini yönetme kabiliyetine sahip olmayan ülkeleri, otorite aşamalı olarak yerel halka devredilene kadar yönetmesi kararlaştırılmıştı. Milletler Cemiyeti Antlaşması, 1919 Paris Barış Konferansı'nda onaylanarak bu görüşü somutlaştırdı. Bu şekilde, Orta Doğu'nun büyük bir kısmı hiçbir zaman gerçekten özgür olamayacaktı.
Bununla birlikte, II. Dünya Savaşı dünya çapındaki güç dengesini kökten değiştirdi. Avrupalılar, insanlık tarihinin en kötü çatışması olarak kabul edilen bu savaşta iki tarafın da asla kazanamayacağını zor yoldan öğrendiler. Böylece küresel zafer ve askeri zaferler vaat eden hükümetleri ve liderleri desteklemeyi bıraktılar. Ayrıca, Avrupalı güçler ekonomik ve demografik olarak, artık sömürgelerinin masraflarını karşılayamayacak kadar gerilemişti. Eski Avrupa ülkeleri onlarca yıllık üstünlüklerinin ardından sömürgelerini terk etti ve ABD ile Sovyetler Birliği boşluğa adım attı. Bölgenin yerlileri, atalarının tarihi Orta Doğu'sundan farklı olarak modern bir Orta Doğu'ya sahip çıktılar.
Orta Doğu ve Afrika haritalarındaki düz çizgilere bakmak, birilerinin onları demografik veya coğrafi olarak hiçbir anlam ifade etmeyen bir şekilde böldüğünü görmek için yeterlidir. Bu, İngiliz emperyalizminin bugün bile yankılanmaya devam eden somut yansımalarından biridir. 2011'deki Arap Baharı gibi modern olaylar, mevcut durumun hala istikrarsız olduğunu göstermektedir. Şu anda bildiğimiz Ortadoğu uluslarının var olmaya devam etmesi mümkün mü?
Orta Doğu'da Avrupa'nın kalıcı barış modelinin uygulanması
Bundan 300 yıl önceki Avrupa ile bugünkü Orta Doğu arasında paralellikler bulunmaktadır. Mutlak egemenliğe sahip ulus-devletler insanlık tarihinde yeni bir gelişmedir. Otuz Yıl Savaşları'nın ardından 1648'de imzalanan Vestfalya Antlaşması, genellikle kıta Avrupa'sında devlet sisteminin doğuşunu temsil ettiği kabul edilir. Bu dönüm noktası niteliğindeki karar, tüm ülkelerdeki insanların yasal olarak kendi hükümetlerinin politika ve düzenlemelerine uymak zorunda olduklarını ortaya koymuştur. Bu, şimdi ne kadar küçük görünse de, uluslarüstü veya dini bir imparatorluğa karşı bölgesel bir devlet kavramı için büyük bir kazanımdı.
Vestfalya Barışı sayesinde artık tamamen özerk ulus-devletlerden oluşan bir sisteme sahibiz. Yeni bağımsız devletin temeli dini olmaktan ziyade ulusaldır. Ulusların sınırları aşağı yukarı sabitlenene ve hükümetler Avrupa'da birbirleriyle barış içinde yaşayana kadar 300 yıl daha geçti ve on milyonlarca insan çatışmalarda katledildi. Orta Doğu'da ilk devletlerin kurulmasından bu yana sadece 100 yıl geçtiğini unutmamak gerekir, dolayısıyla orada da barış ve istikrarın tesis edilmesi aynı süreyi alacaksa bu çok uzun bir zaman sayılmaz.