Yeni kurulan Weimar Cumhuriyeti'nde başbakanlık yardımcısı olan Arnold Brecht otobiyografisinde, Almanya'nın Versay Antlaşması'nı gönülsüzce kabul ettiğini Fransız hükümetine ilettiği günü hatırlıyor. Metinde Alman Cumhuriyeti, "ezici güce boyun eğerek ve barış koşullarının duyulmamış adaletsizliği görüşünden vazgeçmeden, Müttefik ve Ortak hükümetler tarafından dayatılan barış koşullarını kabul etmeye ve imzalamaya hazır olduğunu" beyan ediyordu.
Paris Barış Konferansı sırasında galip Müttefik güçler tarafından hazırlanan Versailles Antlaşması, çatışmanın tek sorumlusu olarak görülen Almanya'ya ağır şartlar dayatıyordu. İlerleyen yıllarda, antlaşmanın yarattığı yeni Avrupa düzeni daha fazla sosyoekonomik ve siyasi istikrarsızlığa yol açtı.
Paris Barış Konferansı ve Versay Antlaşması
![Versay Antlaşması: İçeriği ve Etkilerine Genel Bir Bakış 2 dort buyukler](https://evrenatlasi.com/wp-content/uploads/2024/02/dort-buyukler.jpeg)
18 Ocak 1919'da muzaffer Müttefikler barış şartlarını müzakere etmek ve I. Dünya Savaşı'nın sona ermesinin ardından yeni bir dünya düzeni çizmek üzere Paris'te bir araya geldi. 1871'de aynı gün I. Wilhelm birleşik Almanya'nın imparatoru olmuştu. Çatışma milyonlarca insanın ölümüne yol açmış ve Avrupa'nın jeopolitik manzarasını onarılmaz bir şekilde değiştirmişti.
Habsburglar, Hohenzollernler, Osmanlılar ve Romanovların hanedan imparatorlukları çökerken, Avrupa haritasında yeni ulusal devletler belirmeye başladı. Savaş aynı zamanda ticareti sekteye uğratmış ve ekonomik istikrarı zayıflatmıştır. Çatışmanın toplam maliyeti 236 milyar dolardan fazlaydı.
Paris Barış Konferansı'nda, "Büyük Dörtlü veya Dört Büyükler" olarak da bilinen galip güçler, bir yandan farklı gündemlerini uzlaştırmaya çalışırken diğer yandan daha istikrarlı bir Avrupa'yı (yeniden) inşa etme gibi zor bir görevle karşı karşıya kaldılar. Yenilen güçler konferansa katılmadı
Bunun yerine, kendilerine doğrudan anlaşmalar sunuldu. Rusya da Paris'te yoktu. Yeni Bolşevik hükümeti, 1917 devriminden sonra doğmuş, çatışmadan çoktan ayrılmış ve Almanya ile ayrı bir antlaşma müzakere etmişti.
Müzakereler sırasında "Büyük Dörtlü" (Fransa, İngiltere, Amerika Birleşik Devletleri ve İtalya) sık sık barış görüşmeleri için ortak bir temel bulmakta zorlandılar. Çeşitli Müttefik güçler arasında daha önce yapılan gizli anlaşmalar da görüşmeleri zorlaştırıyordu. İtalya Başbakanı Vittorio Orlando, diğer ülkelerin İtalya'nın Adriyatik ve Ege bölgelerindeki toprak taleplerini yerine getirme konusundaki isteksizliğini protesto etmek için konferansı erken terk etti.
Ulusal sınırların genişletilmesine yönelik başarısız girişim, başta Benito Mussolini ve destekçileri olmak üzere pek çok İtalyan tarafından öfkeyle karşılandı. Genel mutsuzluk, vittoria multilata (parçalanmış zafer) olarak adlandırılan anlatının yaratılmasına katkıda bulundu ve bu da sosyal ve siyasi istikrarsızlığa yol açtı.
Fransa'nın başbakanı Georges Clemenceau, esas olarak gelecekteki bir Alman saldırısını önlemeye niyetliydi. Ağır tazminatların dayatılmasını ve Almanya'nın askerden arındırılmasını Fransa'yı (ve Avrupa'yı) diğer çatışmalardan korumanın bir yolu olarak görüyordu.
Başlangıçta İngiltere Başbakanı David Lloyd George da Almanya'dan sert barış şartları talep etti. Konferans öncesindeki seçim kampanyası sırasında, hükümetinin bir üyesi olan Eric Gedder şu açıklamayı yapmıştı: "Almanlar, eğer bu hükümet geri gelirse, her kuruşunu ödeyecekler, bir limonun sıkıldığı gibi sıkılacaklar."
Ancak Mart 1919 tarihli Fontainebleau Memorandumu'nda Lloyd, Almanya ile cezalandırıcı bir barış arayışı konusundaki şüphelerini dile getirdi. Gerçekten de Lloyd öncelikle Avrupa'da güç dengesini yeniden tesis etmekle ilgileniyordu. Avrupalı meslektaşlarının aksine, ABD Başkanı Woodrow Wilson toprak taleplerini savunmadı. Wilson barış konferansını, diğer liderlerin fazla idealist bulduğu "zafersiz barış"ı hedefleyen jeopolitik bir vizyon olan 14 Madde'ye dayalı yeni bir düzen kurmak için bir fırsat olarak gördü.
Almanya'nın Toprak Kayıpları
Georges Clemenceau, Almanya'nın yeniden inşasını Avrupa'nın güvenliği ve istikrarı için potansiyel bir tehdit olarak görüyordu. Barış konferansında, Almanya'nın doğudaki topraklarını elinden alarak hedefine ulaşmayı umuyordu. Özellikle, Almanya'nın birleşmesine yol açan 1871 Fransa-Prusya Savaşı 'ndan sonra ilhak ettiği bir bölge olan Alsace-Lorraine'in kontrolünü yeniden ele geçirmeye çalıştı.
Clemenceau ayrıca Ren nehrinin sanayileşmiş kıyıları olan Rhineland'ı da ele geçirmek istiyordu. Alman kuvvetleri bu bölgeden Fransa'yı birçok kez işgal etmişti ve bu da bölgeyi potansiyel olarak istikrarsız bir bölge haline getiriyordu. Ancak Fransa'nın toprak hırsı, Başkan Wilson'un ulusal kendi kaderini tayin ilkesine dayalı bir Avrupa haritası çizme arzusuyla çatışıyordu.
Mart ve Nisan 1919 arasında, Rhineland ile ilgili çelişkili planlar nedeniyle barış görüşmeleri neredeyse çöküyordu. Fransa bölgede ayrılıkçı bir hareketi kışkırtmaya çalıştıktan sonra sonunda bir uzlaşmaya razı oldu.
Sonunda Versay Antlaşması'nın 42 ila 44. Maddeleri Rhineland'ın askerden arındırılmasını hükme bağladı. Benzer şekilde, 180. Madde "Ren nehrinin elli kilometre doğusuna çekilecek bir hattın batısındaki Alman topraklarında bulunan tüm müstahkem mevkiler, kaleler ve istihkamların silahsızlandırılacağını ve söküleceğini" ilan ediyordu.
Fransa'nın Rhineland ile ilgili endişelerini daha da yatıştırmak için Amerika Birleşik Devletleri ve Büyük Britanya, bir Alman saldırısı durumunda yardıma gelmeyi kabul etti. Ancak bu madde, Amerikan Senatosu'nun anlaşmayı onaylamaması üzerine geçerliliğini yitirdi.
Konferansta Fransa, Alman ordusu tarafından tahrip edilen Fransız madenlerine karşılık tazminat olarak kömür zengini Saarland'ı da ilhak etmek istedi. Büyük Britanya ve Amerika Birleşik Devletleri bu talebi kabul etmeyince, Fransız hükümeti Saarland'ın 1935'e kadar Milletler Cemiyeti'nin gözetimi altında kalmasını ve bu tarihte yapılacak bir plebisitle toprak statüsünün belirlenmesini kabul etti.
Ancak Versay Antlaşması'nın 45. Maddesi uyarınca Almanya, bölgedeki kömür madenlerinin mülkiyetini Fransa'ya devretmek zorunda kaldı. 1935 yılında Saar Havzası sakinlerinin yüzde 90'ından fazlası bölgenin Almanya'ya geri verilmesi yönünde oy kullandı. Seçim sonucu Adolf Hitler ve milliyetçi propagandası için önemli bir zaferdi.
Anlaşma ayrıca Almanya'yı topraklarının başka bölümlerini de teslim etmeye zorladı. Wilson'un vizyonunu izleyen Müttefik güçler Çekoslovakya'nın ve yeni restore edilen Polonya'nın bağımsızlığını tanırken, Batı Prusya ve Posen (Poznań) eyaleti Polonya devletine geçti. Genellikle "Polonya Koridoru" olarak adlandırılan bu toprak şeridi, Polonya'ya "denize serbest ve güvenli erişim" sağladı ve Doğu Prusya'yı Alman topraklarının geri kalanından ayırdı. Danzig (modern Gdansk) özgür bir şehir haline geldi.
Son olarak, Versay Antlaşması'nın 119. Maddesi Almanya'nın Çin, Pasifik ve Afrika'daki tüm denizaşırı mülklerinden vazgeçmesini talep ediyordu. Manda bölgeleri (veya mandatlar) olarak adlandırılan eski Alman sömürgeleri üç gruba ayrıldı ve Müttefik güçlere tahsis edildi. Antlaşmayı imzalamaya davet edilen Alman delegasyonu, Wilson'un 5. Maddesinde belirtilen "tüm sömürge taleplerinin özgür, açık fikirli ve kesinlikle tarafsız bir şekilde düzenlenmesi" çağrısıyla çeliştiğini iddia ederek sömürgelerin kaybını protesto etti.
Versay Antlaşması Alman Ordusunun Silahsızlandırılmasına Karar Verdi
Gelecekte Alman saldırganlığı olasılığını azaltmak için Müttefik güçler Versay Antlaşması'na Almanya'nın ordusunun büyüklüğünü azaltan ve askeri cephaneliğini sınırlayan bir dizi hüküm dahil ettiler. Çatışma patlak verdiğinde Alman kara kuvvetleri 1.9 milyon askerden oluşuyordu. 1919 anlaşması, mağlup ülkenin ordusunu büyük ölçüde azaltarak sadece 100.000 askere indirdi.
Buna ek olarak, savaş sonrası subay birliklerinin dört yüz kişiyi geçemeyeceği kararlaştırıldı. Madde 160'ta ayrıca, geri kalan kuvvetlerin "münhasıran bölge içinde düzenin korunmasına ve sınırların kontrolüne tahsis edileceği" belirtiliyordu. Zorunlu askerlik yasaktı.
Alman ordusunun terhisini titizlikle düzenleyen antlaşmanın askeri maddeleri, Almanya'nın piyade, topçu, deniz ve hava kuvvetlerine kesin ve katı sınırlamalar getirmiştir. Askeri maddelerin ikinci bölümündeki maddeler, Almanya'nın üretmesine izin verilen mühimmat ve silahların tam sayısını bile belirledi. Yeni malzemeler sadece "yerleri Başlıca Müttefik ve Ortak Güçlerin Hükümetlerine bildirilecek ve onlar tarafından onaylanacak fabrikalarda veya işlerde" üretilebilecekti.
Almanya'nın deniz ve hava kuvvetleri de benzer şekilde büyük ölçüde azaltıldı. Örneğin 181. Madde, yeni Alman deniz kuvvetlerinin "Deutschland veya Lothringen tipi 6 savaş gemisi, 6 hafif kruvazör, 12 muhrip, 12 torpido botu"nu geçemeyeceğini belirtiyordu. Almanya'nın denizaltı sahibi olmasına da artık izin verilmiyordu. Benzer şekilde, 198. Madde "Almanya'nın silahlı kuvvetlerinin herhangi bir askeri veya deniz hava kuvveti içermemesi gerektiğini" hükme bağlamıştır. Versay Antlaşması'nın hükümleri özellikle Almanya'nın Büyük Britanya'yı bombalarken kullandığı ve korkulan Zeplinleri yasaklıyordu.
Savaş Tazminatları ve "Savaş Suçluluğu Maddesi"
Almanya'dan talep edilecek tazminat konusu Müttefikler arasında bir tartışma konusu haline geldi. Özellikle Fransa yüksek tazminat ödemeleri istemekte kararlıydı. Amerika Birleşik Devletleri ve Büyük Britanya'dan büyük miktarda borç almış olan Fransız hükümeti, savaş borçlarını ödemek ve yeniden yapılanma maliyetini karşılamak için tazminatları kullanmayı umuyordu. Ancak Fransa'nın yüksek ödeme talebi diğer tüm müzakereciler arasında popüler değildi.
Konferans sırasında İngiliz ekonomist John Maynard Keynes, Lloyd George'un Hazine danışmanlığı görevinden istifa ederek Batılı güçleri cezalandırıcı bir barış anlaşmasının Almanya ve Avrupa'da mali ve siyasi istikrarsızlık yaratacağı konusunda uyardı. Sonunda Müttefikler Paris'te savaş tazminatlarının tam miktarını belirleyemediler. Bunun yerine, Almanya'nın sahip olduğu nihai miktarı hesaplama görevini müttefikler arası bir Tazminat Komisyonu'na verdiler.
Versay Antlaşması'nda Müttefikler "Almanya'nın kaynaklarının… tüm bu kayıp ve zararın tam olarak telafi edilmesi için yeterli olmadığını kabul etmişlerdir." Bununla birlikte, Almanya'dan "Müttefik ve Ortak Güçlerin sivil nüfusuna ve mallarına verilen tüm zararın tazmin edilmesini" isteme konusundaki ahlaki haklarını, anlaşmanın 231. Maddesi veya çatışmanın tek sorumluluğunu Almanya'ya yükleyen sözde Savaş Suçu maddesi ile meşrulaştırdılar.
Müttefikler ayrıca Kayzer II. Wilhelm Hohenzollern ve diğer Alman savaş suçlularının iadesini talep etti. Versay Antlaşması'nın 227 ve 228. Maddelerine göre, askeri mahkemeler İmparatoru ve diğer sanıkları "uluslararası ahlaka ve antlaşmaların kutsallığına karşı işledikleri ağır suçlardan dolayı" yargılayacaktı. Ancak II. Wilhelm'in tahttan çekildikten sonra sığındığı Hollanda, onu Müttefiklere teslim etmeyi reddetti.
Müttefikler arası Komisyon 1921 yılında Alman hükümetinin ödemesi gereken savaş tazminatı miktarını nihayet 33 milyar dolar olarak belirledi. Takip eden yıllarda Almanya yüksek enflasyon ve ekonomik kriz altında ezildi ve tazminatları ödemekte zorlandı. Ocak 1923'te Weimar Cumhuriyeti talep edilen ödeme taksitini karşılayamayınca Fransa ve Belçika Ruhr'u işgal etti.
Kriz, Amerikalı finansçı Charles G. Dawes başkanlığındaki bir komitenin tazminat miktarını düşürmesi ve Almanya'ya yüklü bir kredi vermesiyle çözüldü. Dawes Planı olarak bilinen bu düzenleme başlangıçta başarılı oldu. Ancak Almanya'nın Amerikan ve uluslararası kredilere olan bağımlılığı, 1929'da Wall Street Çöküşü'nün dünya çapında bir depresyona (Büyük Buhran) neden olmasıyla felakete dönüştü.
Milletler Cemiyeti Sözleşmesi
Woodrow Wilson, 14 Madde'nin sonuncusunda "siyasi bağımsızlık ve toprak bütünlüğünün doğal garantilerini sağlamak amacıyla … genel bir uluslar birliği" kurulması çağrısında bulundu.
Bu birlik, gelecekteki herhangi bir anlaşmazlığı barışçıl bir şekilde çözmek için bir forum sağlayacaktır. Wilson, diğer birçok diplomat gibi, Avrupa ulusları arasında yapılan çeşitli gizli antlaşma ve anlaşmaların çatışmanın patlak vermesine katkıda bulunduğuna inanıyordu. Milletler Cemiyeti'nde yeni bir tür "açık diplomasi", "özel mutabakat[lar]" oluşturma geleneğinin yerini alacaktı.
Paris Konferansı sırasında Wilson, adil ve kalıcı bir barış antlaşmasının Milletler Cemiyeti sözleşmesini içermesi gerektiği konusunda kararlıydı. Müttefikler arasındaki bazı kuşkulara rağmen, Wilson'un talebi sonuçta başarılı oldu ve Versay Antlaşması'nın ilk bölümü gelecekteki Cemiyet'in yapısını ve iç düzenlemelerini ortaya koydu
Sözleşme özellikle "ulusal silahlanmanın ulusal güvenlikle tutarlı en düşük noktaya indirilmesi" çağrısında bulunuyor, bir Uluslararası Daimi Adalet Divanı kuruyor ve Cemiyet'e askeri saldırıya başvuracak herhangi bir üyeye karşı askeri ve ekonomik yaptırımlar uygulama yetkisi veriyordu.
ABD'ye döndükten sonra Wilson, ABD Senatosu'nu Versay Antlaşması'nı ve dolayısıyla ülkenin Milletler Cemiyeti'ne katılmasını onaylamaya ikna edemedi. Senatör Henry Cabot Lodge'un başını çektiği Wilson'un Cumhuriyetçi muhalifleri, Avrupa'nın karmaşık siyasi ortamına karışmak istemiyorlardı.
Amerika Birleşik Devletleri'nin yokluğu Cemiyeti zayıflattı ve üyelerin Paris'te üzerinde anlaştıkları şartları ihlal etmelerini engelleyememesine katkıda bulundu. Birlik özellikle İtalya'da Faşizmin ve Almanya'da Nasyonal Sosyalizmin yükselişiyle mücadelede etkisiz kaldı.
Versay Antlaşması'nın Sonuçları
İtilaf güçleri Alman delegasyonuna Versay Antlaşması'nı sunduğunda, Alman yetkililer şartların ağırlığı karşısında şok oldular ve başlangıçta bunları kabul etmeyi reddettiler. Hatta 16 Haziran 1919'da Müttefikler, Ulusal Meclisi antlaşmayı imzalamazsa Almanya'yı işgalle tehdit etti.
Böylece 28 Haziran'da Alman hükümeti Versay Sarayı'ndaki Aynalı Salon'da belgeyi imzaladı. Aynı odada 1871 yılında I. Wilhelm Almanya İmparatoru olarak taç giymişti. Bu yerin önemi Alman delegasyonunun gözünden kaçmadı ve Almanya'nın savaş sonrası kızgınlığına katkıda bulundu.
Özellikle Weimar Cumhuriyeti'nin yeni demokratik hükümeti, Versay Antlaşması'nın Wilson'un açık ve demokratik bir diplomasi çağrısını açıkça göz ardı ederek Almanya'ya dayatılan bir Dikta (dikte edilen barış) olduğunu iddia ederek Savaş Suçluluğu maddesini ve ağır tazminatların dayatılmasını protesto etti.
Antlaşmanın imzalanmasını takip eden yıllarda, Müttefiklerin Almanya'nın askeri gücünü zayıflatma çabaları Weimar Cumhuriyeti'nin izole edilmesiyle sonuçlandı ve meşruiyetinin ve otoritesinin altını oydu.
Siyasi kargaşa ve ekonomik istikrarsızlığın ortasında, aşırı sağcı milliyetçi partiler, özellikle de Hitler'in NSDAP'ı, antlaşmanın popüler olmamasından yararlanarak, antlaşmayı imzalayan Weimar yetkililerinin ("Kasım suçluları" olarak adlandırılan) "Almanya'yı sırtından bıçakladığı" iddiasına dayanan Dolchstoßlegende (sırttan bıçaklanma efsanesi) olarak adlandırılan bir anlatıyı teşvik etti.
Dolchstoßlegende özellikle 1930'larda hiperenflasyon ve ekonomik buhranın birçok Alman'ın Nazi partisinin yeniden silahlanma ve antlaşma hükümlerinin ortadan kaldırılması çağrısında bulunan milliyetçi propagandasına sempati duymasına yol açmasıyla yaygınlaştı.
John Maynard Keynes, The Economic Consequences of the Peace (Barışın Ekonomik Sonuçları) adlı eserinde, "savaşın genel maliyetini Almanya'dan çıkarma kampanyası, devlet adamlarımızın sorumlu olduğu en ciddi siyasi akılsızlık eylemlerinden biriydi" demiştir.
İngiliz tarihçi A.J.P. Taylor 1961'de Keynes'in Versay Antlaşması'na ilişkin değerlendirmesini yineleyerek, "birinci savaşın ikincisini açıkladığını ve aslında bir olayın diğerine neden olduğu ölçüde ona neden olduğunu" belirtmiştir.
Bazı modern akademisyenler Versay Antlaşması ile II. Dünya Savaşı'nın patlak vermesi arasında bu kadar net bir otomatizm kurmakta tereddüt etse de, tarihçiler genel olarak barış anlaşmasının Avrupa'da istikrarsızlık yaratmada önemli bir rol oynadığı konusunda hemfikirdir. Özellikle Almanya'ya dayatılan ağır şartlar ve Müttefiklerin çıkarları arasında bir uzlaşma bulma çabası, nihayetinde savaş sonrası istikrarsız bir düzenin oluşmasına yol açmıştır.