Truman Doktrini: ABD'nin Komünizmi Kontrol Altına Alma Taahhüdü

Truman Doktrini, 12 Mart 1947 tarihinde Başkan Harry S. Truman tarafından açıklanan önemli bir ABD dış politika girişimiydi. Soğuk Savaş döneminin başlangıcına işaret eden bu girişim, komünizm ve Sovyet yayılması tehdidi altındaki ülkelere ekonomik ve askeri yardım sağlamayı amaçlıyordu.
Yazar Burcu Kara
başkan Harry S. Truman noel akşami evi̇nde
Başkan Harry S. Truman noel akşamı evi̇nde.

II. Dünya Savaşı'nın sonunda Sovyetler Birliği etki alanını genişletti ve komünizm Avrupa'da yaygınlaşmaya başladı. Bu genişleme, kapitalizmin geri çekilmekte olduğundan korkan Amerikalıları büyük ölçüde endişelendirdi. Sovyetlere karşı koymak için Başkan Harry S. Truman Mart 1947'de bir konuşma yaparak izolasyonizme son verilmesi ve Avrupa'ya siyasi müdahale çağrısında bulundu.

Başkan, ekonomik kriz içinde olan ve komünizme direnmeye çalışan ülkelere mali kredi ve askeri yardım politikası uygulamak istiyordu. Bu kontrol altına alma politikası Marshall Planı'na zemin hazırladı. Bu doktrin Sovyetler tarafından bir provokasyon olarak görüldü ve Sovyetler buna Zhdanov Doktrini ve tüm Komünist partileri bir araya getiren siyasi bir oluşum olan Kominform'un kurulmasıyla karşılık verdi. Artık Soğuk Savaş aktif bir evreye girmişti. Almanya ve Çekoslovakya'da çatışmalar birbirini izlerken, Batı'daki bazı ülkeler Amerikalıların desteğiyle komünizmden koptu.

Truman Doktrini, II. Dünya Savaşı sonrası Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyetler Birliği arasındaki güç mücadelesi, İngiltere'nin Yunanistan'dan çekilmesi ve Yunanistan'daki iç savaş gibi çeşitli faktörlerden etkilenmiştir. Bu olaylar komünizmin yayılmasına karşı bir ABD politikasına duyulan ihtiyacı vurgulamıştır.

Truman Doktrini'ne Yol Açan Nedenler

ABD Başkanı Harry Truman'ın başkanlık portresi
ABD Başkanı Harry Truman'ın başkanlık portresi.

II. Dünya Savaşı'ndan sonra Sovyetler Birliği Avrupa'daki nüfuzunu büyük ölçüde güçlendirdi. ABD, bölünmüş bir Avrupa ile Komünist bloğun genişlemesinden endişe duyuyordu. Kızıl Ordu tarafından kurtarılan Avrupa ülkeleri Komünist hükümetler tarafından yönetiliyordu. Anglosaksonlar tarafından kurtarılan devletlerin hepsinin topraklarında önemli bir Komünist siyasi güç vardı. Gerçekten de Komünistler Direniş'te önemli bir rol oynamış ve Fransa, İtalya ve Belçika gibi ülkelerde iktidara gelmişlerdi. Aynı şekilde Sovyetler de Almanya'da bölgesel ve siyasi güç elde etmeye çalışmıştır. Şubat 1948'de Çekoslovakya'da gerçekleşen Prag darbesi, Amerikalılar ve Sovyetler arasında yoğun bir gerilime yol açarak Soğuk Savaş'ın patlak vermesine neden oldu. 

Başkan Harry S. Truman tarafından yayınlanan Truman Doktrini, Komünist yayılmayı durdurmak için tasarlanmıştı. Komünizme katılmayı reddeden Avrupa ülkelerine mali yardım sağlamayı amaçlayan siyasi bir projeydi. Truman Doktrini böylece onlarca yıldır süregelen uluslararası siyasi bağımsızlığı kırdı ve Amerikan izolasyonizmine son verdi. Bu tutum, Avrupa meselelerine ilgisiz kaldığını ilan eden eski Monroe Doktrini'ni takip ediyordu. Avrupa'da Komünist fikirlerin yayılmasını sınırlandırmayı amaçlayan Truman Doktrini, Amerikalılar açısından sert bir siyasal müdahaleciliğin önünü açacaktı.

Truman Doktrini, komünist baskılara direnmeleri için Yunanistan ve Türkiye'ye yardım ve askeri destek sağlamak gibi ABD askeri müdahaleleriyle sonuçlanmıştır. Ayrıca Kore Savaşı ve Vietnam Savaşı da dahil olmak üzere daha sonraki müdahaleler için zemin hazırlamıştır.

Truman Doktrini Ne Zaman ve Nerede İlan Edildi?

12 Mart 1947'de ABD Başkanı Harry S. Truman ABD Kongresi'ne hitap etti. Konuşmasında doktrininin kurucu fikirlerini paylaştı. Dinleyicilerini Komünist yayılmayı durdurmak için Avrupa'ya siyasi müdahalede bulunmanın önemi konusunda ikna etmeye çalıştı. Konuşma, komünizmi reddeden ülkelere mali yardımın yararlı etkisini göstermeyi amaçlıyordu. 

Aslında Amerika Birleşik Devletleri savaştan sonra güçlü bir ekonomik büyüme yaşayan tek ülkeydi. Birçok Avrupa ülkesi kriz içindeydi ve müttefiklerine yaptıkları mali yardımları sınırlamak zorunda kaldılar. İngiltere, Amerikalıları Yunanistan'ı artık destekleyemeyeceği yönünde bilgilendirdi. Truman kapitalizmi korumak için Amerikan siyasi izolasyonizmine son vermek istiyordu. Kongre'de yaptığı bu konuşmadan sonra adını alan Truman Doktrini, ekonomik zorluk içindeki Avrupa ülkelerine mali yardım sunan Marshall Planı'na yol açtı.

Truman Doktrini Nedir?

Truman Doktrini iki farklı dünyayı kıyaslamaktadır: Biri özgür ve demokratik siyasi kurumlarla karakterize edilen, diğeri ise otoriter ve komünizme karşılık gelen. Harry S. Truman'a göre, Komünist yayılmaya karşı, Komünizme karşı olan ülkelere ekonomik ve askeri tazminata dayalı bir çevreleme politikası ile karşı koymak gerekiyordu.

Truman'a göre mali yardım, ilk şart olarak serbest seçimlerle demokratik olarak seçilmiş bir hükümetin varlığı koşuluyla verilmeliydi. Truman şöyle diyordu: "Dünya tarihinde şu anda neredeyse her ulus iki yaşam biçimi arasında bir seçim yapmakla karşı karşıyadır. Ancak bu iki seçim çoğu zaman özgürlükçü bir seçim değildir. Biri çoğunluğun iradesine dayanmaktadır. Bu sistemin başlıca özellikleri özgür kurumlar, temsili hükümetler, serbest seçimler, bireysel özgürlüklerin güvence altına alınması, ifade ve din özgürlüğüdür." Truman, özel mülkiyet ve sermaye birikimine dayalı Amerikan kapitalizmine yakın demokratik değerlere sahip ülkelere yardım etmek istiyordu.

Truman Doktrini'nin bir diğer önemli noktası da Sovyetler Birliği ya da diğer Komünist ülkelerin işgaline karşı kendilerini savunamayan ülkelere askeri yardım sağlamaktı. Böylece Truman Doktrini, Komünist baskıya karşı çıkan her ülkeye Amerikan askeri yardımı yapılmasını öngörüyordu. Bu karar Sovyetlerle yoğun bir gerilime yol açtı ve Soğuk Savaş'ın başlangıcı oldu. Amerikan Başkanı'nın müdahalesi, Komünist bakanlarını görevden alan Fransa, İtalya ve Belçika gibi bazı Batılı ülkelere güven verdi. Bu dönemde Avrupa'da, Amerikan etkisindeki Batı ile Komünist etkisindeki Doğu arasında gerçek bir bölünme meydana yaşandı.

Zhdanov Doktrini Truman Doktrini'ne hangi açıdan karşı çıkmaktadır?

Zhdanov Doktrini adını Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin üçüncü sekreteri Andrei Zhdanov'dan almıştır. Bu doktrinin içeriği 22 Eylül 1947'de Polonya'daki Komünist parti liderlerinin bir toplantısında Truman Doktrinine yanıt olarak ortaya konmuştur. Zhdanov iki karşıt cepheden söz ediyordu: ABD liderliğindeki emperyalist güçler ve Sovyetler Birliği'nin komutası altındaki barış cephesi. Batı ülkelerini emperyalist ve sömürgeci olarak kınayan Zhdanov, Sovyetler Birliği'nin ise yeni bir demokrasiyi temsil ettiğini belirtmiştir. Komünist ülkelerin Amerikalıların ve müttefiklerinin şantaj ve tehditlerine direnmeleri gerektiğini açıklar. Ekonomik ve siyasi köleleştirmeden kaçınmak için birlikte mücadele etmelidirler.

Andrei Zhdanov'a göre Avrupa, iki farklı güç arasındaki gerçek bir nüfuz çatışmasının merkezinde yer alıyordu. Zhdanov Doktrini ideolojik olarak Truman Doktrini'ne karşıdır. Her ikisi de düşmanını kötülüğün hüküm sürdüğü ülke olarak görür. Zhdanov komünist fikirleri savunur ve Amerikalılara onların otoriter, emperyalist yaklaşımlarını eleştirerek yanıt verir. Ona göre komünizm eşitliği savunur, işçiler gibi sömürülen halkları savunur ve sömürülen ülkelere barış ve bağımsızlık getirir. Bu nedenle Zhdanov, ABD'yi Sovyetler Birliği'nin düşmanı olarak ilan etmiştir.

Truman Doktrini'nin Sonuçları

Amerika Birleşik Devletleri, Türkiye ve Yunanistan'a kredi vererek uluslararası mali yardım politikasına başladı. Bu ülkelere milyonlarca dolar aktı. Marshall Planı oluşturuldu. Bu, II. Dünya Savaşı'ndan sonra yeniden inşa edilmelerine yardımcı olmak için Avrupa ülkelerine verilen mali kredilerden oluşan bir programdı.

Amerika Birleşik Devletleri Avrupa'daki etkisini arttırdı ve Batılı ve Komünist ülkeler arasındaki bölünmeleri hızlandırdı. Bu yardım, yine de borçları nedeniyle Amerikalılara bağımlı hale gelen bazı ülkelerin ekonomilerinin istikrara kavuşmasına yardımcı oldu.

Truman Doktrini Sovyetler tarafından bir savaş ilanı olarak görüldü. Zhdanov, Soğuk Savaş'ın başlangıcına damgasını vuran kendi düşüncesini deklare etti. Sovyetler Birliği, Berlin ablukasını başlatarak siyasi nüfuzunu genişletmek amacıyla Almanya'ya müdahale eder. Almanya, Batı etkisi altındaki FRG ve Komünist etki altındaki Doğu Almanya olmak üzere ikiye bölünür.

Çekoslovakya'da bir başka çatışma: Sovyetler, Şubat 1948'de bir darbeyle iktidara gelen Çekoslovak Komünist Partisi'ni güçlü bir şekilde destekledi. Prag darbesi Rus-Amerikan ilişkilerinde gerçek bir kırılmaya işaret ederek uzun süreli bir çatışmaya neden oldu. 1949 yılında Batı, Sovyetler Birliği'nden gelen tehdide karşı koymak için NATO adında bir askeri örgüt kurdu. Komünist partiler ise tek bir çatı altında toplandı: Ekim 1947'de kurulan Kominform.

Soğuk Savaş şiddetlendi ve nükleer tehdit dünya çapında yüksek gerilime ve her iki tarafta da siyasi baskı ve zulümlere yol açtı. Truman Doktrini, ABD'nin siyasi izolasyonizmine son verdi ve komünizmle mücadele için birçok ülkeye Amerikan müdahalesini genelleştirdi.