Meksika Devrimi: Yoksul Bir Ulusun Değişim Çabası

Meksika Devrimi 1910 yılında başladı. Başlangıçta bir ayaklanma olarak görülen Pancho Villa ve Zapata önderliğindeki isyan yedi yıl sonra iç savaşla sonuçlandı.
Pancho Villa ve Emiliano Zapata meksika devrimi
Pancho Villa ve Emiliano Zapata.

İlk gerginlikler 1910 yılında, Meksika Devlet Başkanı Porfirio Diaz'ın, başlıca siyasi rakibi Francisco Madero'nun hapse atıldığı hileli seçimlerin ardından yeniden seçilmesiyle başladı. Diaz 30 yıldır ülkenin başındaydı ve servet dağılımındaki büyük eşitsizliklerin, içler acısı yaşam ve çalışma koşullarının sebebiydi. İktidarda kalma kararlılığı toplumu alevlendirdi. 

20 Kasım 1910, başlangıçta gerilla savaşı biçimini alan Meksika devriminin başladığı tarih olarak kabul edilir. 6 Kasım 1911'de Madero nihayet başkan seçildi. Ancak devrimcilerin taleplerini karşılamakta başarısız oldu. Pancho Villa, Emiliano Zapata ve Pascual Orozco'nun başını çektiği çok sayıda çatışma iki yıl boyunca devam etti. Madero Şubat 1913'te öldürüldüğünde Victoriano Huerta iktidarı devraldı. Bu dönemde iki grup ortaya çıktı: Anayasalcılar ve Konvansiyonalistler (Gelenekçiler). Bu kanlı mücadele 1917'de Meksika Anayasası'nın kabul edilmesiyle sona erdi.

Emiliano Zapata ve Pancho Villa, toprak reformu ve sosyal adalet davalarını savunan devrimci liderlerdi. Zapatistaların lideri olan Zapata, tarım reformu ve toprağın yeniden dağıtımı konularına odaklanmıştı. Askeri liderliğiyle tanınan Villa ise Meksika'nın kuzeyindeki güçleri yönetmiş ve çeşitli devrimci hedefler için savaşmıştır.

Meksika Devrimi'nin Nedenleri Nelerdi?

emiliano zapata ve Pancho Villa
Emiliano Zapata ve Pancho Villa.

Porfirio Diaz'ın başkanlığı büyük adaletsizliklere sahne oldu. İşçiler açlık sınırındaki ücretlerle çalışırken, topraklar birkaç büyük toprak sahibinin elindeydi. Toplum değişmek istiyordu ve Diaz'ın iktidara gelmesinden 30 yıldan fazla bir süre sonra (bir darbe sonrasında) yeniden seçime girmek istemesi bir fırtına başlattı. Totaliter ve adaletsiz olduğu düşünülen bir hükümete karşı mücadele etmek için gruplar oluşturuldu. Yoksulluktaki keskin artış, gıda kıtlığı, yüksek enflasyon, yerel servet üzerindeki baskı, Meksika şirketlerinin yabancılara satışı ve milliyetçiliğin yükselişiyle bilinen "Porfiriato"a son vermek istiyorlardı.

Toprak iadesi, özellikle orta Meksika'da devrimin ana odak noktasıydı. Ancak bu aynı zamanda bir iktidar mücadelesi ve kuzey halkı tarafından ön plana çıkarılan ekonomik ve siyasi engellere karşı bir mücadeledir.

Meksika Devrimi'nin Gelişimi

General Pancho Villa, Celaya Muharebesi'nden önce División del Norte'nin generaliydi
General Pancho Villa, Celaya Muharebesi'nden önce División del Norte'nin generaliydi.

Meksika devrimi birkaç şiddetli aşamadan geçti. Aralarında birbirini izleyen devlet başkanlarının da bulunduğu pek çok kişi öldü: Francisco I. Madero, Pancho Villa, Pascual Orozco, Emiliano Zapata, Álvaro Obregón ve Venustiano Carranza. Her yerde ayaklanmalar ve darbeler vardı.

İsyan ülkenin kuzeyinde başladı. Francisco Madero "San Luis de Potosí Planı" (taleplerini ve isteklerini sıralayan bir metin) ile serbest seçim çağrısında bulunur. Plana 25,000 gerilla katıldı ve Diaz'ı iktidardan indirmeyi başardı. Ardından Madero seçildi, ancak selefinin tüm kararlarını yürürlükte tuttu. 

22 Şubat 1913'te, 16 aylık bir "saltanattan" sonra, Diaz'ın totalitarizmini geri getiren ve diktatörlüğü devam ettiren General Victoriano Huerta tarafından devrildi ve öldürüldü. Ancak Porfiriato'nun varisine karşı savaşmak üzere birlikler oluşturuldu. Buna trajik on yıl (decena tragica) adı verilmiştir. Birliklere ülkenin kuzeyinde Carranza ve Obregón, merkezde ise Zapata liderlik ediyordu. Bu gruplar sendikalı işçiler ve halkın bir bölümü tarafından destekleniyordu.

Álvaro Obregón 1914'te başkent Mexico City'ye bir saldırı başlattı ve Huerta'yı iktidardan indirdi. Venustiano Carranza (Obregón'un müttefiki) hükümetin başına geçti. Ancak bir kez daha hiçbir değişiklik yapılmadı. Emiliano Zapata'nın birlikleri büyük toprak sahiplerine karşı savaştı. 

Pancho Villa ise haciendaları zorla aldı ve onları teğmenlerine verdi. Obregón ve Carranza din adamlarına daha karşıydı. Nihayetinde bu farklı hareketler çatışacaktı. 1914'te Zapatistalar Mexico City'yi almak için Villa'nın adamlarıyla güçlerini birleştirdi. Carranza liderliğindeki Anayasalcılar onları püskürttü. Carranza bir kez daha iktidarı ele geçirdi. 1919'da Zapata, Carranza tarafından kurulan bir pusuda öldürüldü. Villa bir çiftliğe çekildi. 1920'de Carranza, 1923'te de Villa öldürüldü. Álvaro Obregón, Carranza'ya suikast düzenleyerek Meksika Devrimi'nin son darbesine imza atmış ve devlet başkanı olmuştur.

Meksika Devrimi, Madero dönemi (1910-1913), Anayasalcı dönem (1913-1917) ve devrim sonrası dönem (1920'ler) olmak üzere çeşitli evrelere veya aşamalara ayrılabilir. Her aşama farklı liderler ve hedefler içeriyordu.

Meksika Devrimi'nin Sonuçları

Başkan Porfirio Díaz 1903 yılında sivil kıyafetleriyle.
Başkan Porfirio Díaz 1903 yılında sivil kıyafetleriyle.

1914'te Aguascalientes Konvansiyonu'nda bir araya gelen devrimciler anlaşmaya varamadı. Meksika Devrimi 1917'de yeni bir anayasanın kabul edilmesiyle sona erdi. Kurucu Meclis tarafından yürürlüğe konulan metin, büyük ölçüde oldukça ilerici bir milliyetçi olan Francisco Múgica tarafından hazırlandı. 

Anayasa, işçiler için sosyal koruma ve güvencelerin yanı sıra daha iyi tarımsal dağılım da dahil olmak üzere daha fazla sosyal ilkeyi yürürlüğe koydu. Ayrıca Kilise'nin avantajlarını ve diğer ülkelerin Meksika yeraltı zenginlikleri üzerindeki rüçhan hakkını ortadan kaldırdı. Tüm cazibesine rağmen anayasa hükümet tarafından neredeyse hiç uygulanmadı. Carranza yasadışı bir şekilde iktidarı yeniden ele geçirdikten sonra 1920'de bir suikaste kurban gitti. Obregón Meksika Devlet Başkanı oldu.

Bu devrim sırasında 1 ila 1,5 milyon arasında insan öldü. Diğer olaylar da devrimin sürecini noktaladı. Bunlardan biri, "Sonoran yılları" sırasında 1926'dan 1929'a kadar süren Cristero savaşıdır. Meksika milliyetçiliği ve Ulusal Devrimci Parti bu dönemde şekillenmiştir. Üçüncü bir devrimci dönem 1934'ten 1940'a kadar Lazaro Cardenas'ın diyaloga önem veren hükümetiyle gerçekleşti. Devrim, ulusal bütünleşme, devlet inşası ve ulusal kapitalizmin kurulması planlarının tamamlandığı 1938 yılında sona erdi.

Meksika Devrimi, Ciudad Juárez Muharebesi, Celaya Muharebesi ve Zacatecas Muharebesi de dahil olmak üzere çeşitli muharebe ve çatışmalara sahne olmuştur. Bu çarpışmaların devrimin gidişatı üzerinde önemli bir etkisi olmuştur.

Meksika Devrimi'nin Liderleri Kimlerdi?

Meksika devrimine birkaç önemli isim damgasını vurdu.

  • Victoriano Huerta 1850 yılında doğdu. Bu Meksikalı general kısa süre sonra Madero'ya bağlılık yemini etti, ancak ona karşı komplo kurdu ve iktidarı ele geçirdi (1913). İsyanlar giderek yayıldı. Başkanlıktan 15 Temmuz 1914'te feragat etti ve 1916'da ölmeden önce sürgüne gitti.
  • Venustiano Carranza 1859 yılında doğdu. Genç yaşta siyasete girdi ve Madero ile güçlerini birleştirdi. Madero'nun öldürülmesinden sonra 1915'ten 1920'ye kadar hükümet başkanı oldu. Ordu tarafından görevden uzaklaştırıldı ve 21 Mayıs 1920'de bir suikast sonucu öldürüldü.
  • Francisco Madero 1873 yılında varlıklı bir toprak sahibi ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. 1911'de başkan seçildi ve felaket olarak kabul edilen bir başkanlık dönemine başladı. Bu dönem 1913 yılında bir suikast sonucu öldürülmesiyle sona erdi.
  • Pancho Villa ya da José Doroteo Arango Arámbula 1878 yılında doğdu. Henüz 16 yaşındayken kız kardeşine tecavüz eden adamı öldürdü ve kaçtı. Pancho Villa adını aldı ve Madero'ya katıldı. Madero'nun düşüşünden sonra Villa'nın peşine düşüldü ve 20 Temmuz 1920'de bir suikasta kurban gitti.
  • Emiliano Zapata 1879 yılında doğdu. Siyasi kariyerine 1910 yılında toprak sahiplerine karşı köylüleri savunarak başladı. Bunu takiben bir yıl sonra Pancho Villa ile yakınlaştı ve Carranza hükümetine karşı savaştı. 1919 yılında Carranza'nın birlikleri tarafından öldürüldü.
  • Álvaro Obregón 1880 yılında doğdu. Siyasi kariyerine 1911 yılında Carranza kampına katılarak başladı. Tarım reformları ve Adolfo de la Huerta ile yaşadığı gerginlikler, 26 Ekim 1920'de başkan seçilmesine damgasını vurdu. Katolik bir muhalif tarafından 1928 yılında suikasta uğradı.

Meksika Devrimi'nin Kadınları Kimlerdi?

Meksika Devrimi hakkında konuşurken erkeklerden çok bahsederiz ama bazı kadınlar öne çıkmıştır. Birçoğu gizlice de olsa devrimcilerle birlikte çalıştı. Bu kadınları ilk kez Rosario Acosta Nieva ve Eric Taladoire'nin Adelitas adlı kitabında görebiliyoruz. Kitapta 400'ü aşkın isim yer alıyor. Bu kadınlar dezavantajlı sınıfların tanınması için mücadele ettiler.

Bu kadınlar devrimci hareketlerin gölge güçleriydi. Dolores Jimenez y Muro, Meksika Devrimi sırasında bir aktivist ve general Emiliano Zapata'nın destekçisi olarak adını duyurdu. Halktan kadınlar da devrime dahil oldu. Maria Belén Gutiérrez de Mendoza azınlık hakları için örnek bir savaşçıdır. Petra Herrera gibi savaşmak için erkek kılığına giren pek çok kadın da vardı. Devrimde aktif bir rol oynamış, erkek kılığında Pancho Villa'nın birliklerine katılmış ve daha sonra kendi kadın asker taburunu kurmuştur. Son olarak, Amelia Robles Ávila adında biri, erkek olarak yaşayarak albay rütbesini elde etti.

Meksika Devrimi'ndeki Önemli Tarihler

28 Kasım 1876 – Porfirio Díaz Meksika Devlet Başkanlığını Üstlendi

Mestizo doğumlu general Porfirio Díaz (1830-1915), Sebastián Lerdo de Tejada'yı devirdikten sonra (Oaxaca isyanı) Meksika Cumhuriyeti'nin Başkanı oldu ve bu görevi 1911 yılına kadar sürdürdü. "Porfiriato" olarak bilinen güçlü bir yönetim biçiminin koruyucusu olmasına rağmen, yine de ülkeyi kasıp kavuran uzun anarşi dönemine son verilmesine yardımcı oldu ve yabancı yatırım yoluyla ekonomiyi geliştirmeye başladı. Sırası geldiğinde 1911 Devrimi ile devrildi ve hayatının son yıllarını Paris'te geçirdi.

20 Kasım 1910 – Meksika Devrimi'nin Başlangıcı

Porfirio Diaz, 1876'dan beri Meksika'yı köylülerin zararına olacak şekilde keyfi olarak yönetiyordu. 1908 yılında genç bir toprak sahibi olan Francisco Madero, Diaz'a karşı çıktı ve tüm ülkeye yayılan ayaklanmaya önderlik etti. Nisan 1910'da seçimlerde aday oldu, ancak yedinci kez başkan seçilen Diaz tarafından hapsedildi. Kısa bir süre sonra serbest bırakılan Francisco Madero, 20 Kasım 1910'da hükümete karşı isyan çağrısında bulundu. Pancho Villa ve Emiliano Zapata devrime liderlik etmek üzere ona katıldılar.

1 Eylül 1911 – Francisco Madero Meksika Devlet Başkanı Seçildi

Francisco Madero Eylül 1911'de Meksika Devlet Başkanı seçildi. Ancak ülkesindeki iç savaşa son vermeyi başaramadı. Rakipleri arasında devrimde onunla birlikte savaşmış olan Emiliano Zapata ve Pancho Villa da vardı. Francisco Madero'nun taraftarları bile bölünmüştü ve İlerici Anayasa Partisi'ni kurduğunda durum daha da kötüye gitti. Köylüler, işçiler ve orta sınıf çeşitli nedenlerle onun politikalarını onaylamıyordu. Yeni başkan tarım politikası taahhütlerini yerine getiremedi. Kendisi 22 Şubat 1913'te bir suikast sonucu öldürüldü.

25 Kasım 1911 – Zapata "Ayala Planı"nı Yayınladı

Meksika'nın Morelos eyaletinde devrimci Emiliano Zapata "Ayala Planı" adını verdiği bir toprak reformu projesi önerir. Metin, toprak sahipleri tarafından yağmalanan komünal bölgelerin üçte birinin Kızılderili nüfusa iade edilmesi çağrısında bulunuyordu. Bu devrimci plan, dünyada tarım reformu ve daha iyi bir toprak ve servet dağılımı fikrini çağrıştıran ilk plandı. Zapata'nın öldürülmesine rağmen Meksika'daki Kızılderililer bundan kısmen faydalanacak, ancak zengin Kreoller tarafından kesin olarak iktidardan uzaklaştırılacaklardı.

14 Nisan 1914 – Topolobampo Muharebesi

Meksika Devrimi'nin ortasında, Meksika'nın Topolobampo limanı tarihteki ilk hava muharebelerinden birine sahne olur. Önemli bir anayasalcı subay olan General Alvaro Obregón, Tampico gemisiyle limanda mahsur kalmıştır. Karşısında ise Yüzbaşı Ignacio Arenas'ın komuta ettiği Guerrero adlı bir Federal Ordu gemisi vardır. Tampico kötü durumdayken, Yüzbaşı Gustavo Salinas'ın çift kanatlı uçağı Sonora tarafından kurtarıldı ve hava muharebesi için donanımlı olmayan Guerrero'yu bombalayarak kaçmaya zorladı.

2 Temmuz 1915 – Porfirio Diaz'ın Ölümü

15 Eylül 1830'da Meksika'nın Oaxaca kentinde doğan Porfirio Diaz, Meksikalı bir asker ve siyasetçiydi. Ülkeyi 1876'dan 1880'e, ardından da 1884'ten 1910'a kadar yönetti. Totaliter bir başkan olarak yasaları değiştirdi ve böylece kendi yerine süresiz olarak geçebildi. Meksika Devrimi'ni tetikleyen 1910 seçimlerindeki bariz sahtekarlık onun felaketi olacaktı. İç savaştan sakınmak için Avrupa'ya sürgün edildi ve 2 Temmuz 1915'te Paris'te öldü.

9 Mart 1916 – Pancho Villa Amerikan köyü Columbus'a Bir Baskın Düzenledi

Asıl adı José Doroteo Arango Arámbula olan Pancho Villa, Colombus (New Mexico) köyüne karşı bir baskın düzenler. Bu amaçla, 400'ü süvari olmak üzere 1.500 adamıyla Amerikan topraklarına girerek kendisinin bizzat katılmadığı bir saldırı başlatır. Saldırı Amerikan tarafında 17, Meksika tarafında ise yaklaşık 100 kişinin ölümüyle sonuçlandı. Aralarında postane ve bir otelin de bulunduğu çok sayıda bina da yakıldı.

10 Nisan 1919 – Zapata Suikastı

Meksikalı devrimci Emiliano Zapata, Cuernavaca kasabası yakınlarında diktatör Carranza'nın adamları tarafından pusuya düşürüldü. "Güneyin Attila'sı" lakaplı Zapata, ülkenin güneyinde Creole toprak sahipleriyle savaşırken, kuzeydeki ayaklanma arkadaşı Pancho Villa tarafından yönetiliyordu. 1911'de Kızılderili köylülere topraklarının geri verilmesi çağrısında bulunan "Ayala Planı"nı hazırladığında Zapata, tarım reformunu savunan ilk Meksikalı oldu.