Kategoriler
Mitoloji

Ortadoğu mitolojilerine giriş

Ortadoğu ile ne kastediyoruz?


Bu terim, yüzyıllar içerisinde çeşitli anlamlar almıştır. Çeşitli doğruluk dereceleriyle, "Yakın Doğu", "Levant" ve "Bereketli Hilal" ile eş anlamlı olarak kullanılmıştır. İngilizler, kolonicilik dönemlerinde "Yakındoğu"dan söz ettiklerinde Balkanlar'ı ve Küçük Asya'yı (Anadolu'yu) kastederlerdi. Bereketli Hilal, batıda Mısır ile başlayıp yay çizerek Doğu Akdeniz'in kıyı kesimleri ve Suriye stepleri üzerinden geçip kuzeyde Anadolu'ya ve doğuda Mezopotamya'ya (bu, "nehirler arası" yani Dicle ile Fırat nehirleri arası anlamına gelen bir terimdir) uzanan topraklardır.

Levant, Avrupalıların bir zamanlar, Doğu Akdeniz'i çevreleyen ülkeler için kullandıkları bir terimdir. Levant, Fransızca "yükselme" anlamına gelen kelimeden türetilmiştir ve güneşin doğudan ("şarktan") yükselişini ima eder. Günümüzde "Ortadoğu" jeopolitik bağlamda yukarıdaki terimler kapsamında ele alınan yerleri bir miktar genişletilmiş haliyle ifade eder. Sonuç olarak terim bugün Asya, Afrika ve Avrupa'nın bazı kısımlarını (günümüz Türkiye'si), İsrail'i, (Mısır dahil) Arap ülkelerini ve genellikle İran'ı belirtir.

İLGİLİ:  Galler mitolojisi; Gal Keltleri, Galler'in kahramanları

Ortadoğu'da tarihöncesi mitolojiler

Daha önceden bahsedilen Anadolu'daki Çatalhöyük gibi arkeolojik alanlarda bulunan heykelcikler ve tapınaklar, yazının bulunmasından önce mitolojik bir bilincin varlığına işaret eder. Tahta oturtulmuş bir Ana Tanrıça ve Boğa Tanrı şeklinde görünen figürler (bunlar muhtemelen bereket ve tarımın gelişmesiyle ilgilidir) mitolojinin bariz göstergeleridir. Mısır, Filistin ve Mezopotamya'daki mezarlar o zamanlar bir tür cenaze töreni yapıldığını düşündürür ki bu tören de muhtemelen ölümden sonraki yaşama olan inanca işaret eder. Mezolitik dönemde (Orta Taş Çağı, MÖ 10.000-8.000) Suriye ve Filistin'de yaşamış Natuflu olarak bilinen kültüre ait alanlarda, kutsal bir evliliği akla getiren birbirine sarılmış çiftleri betimleyen heykelcikler bulunmuştur.

Tahıl depolama çukurlarıyla bağlantılı Natuflu mezar çukurları, ilk tarım zamanlarına dair bereket kültünü gösteriyor olabilir. Mezopotamya'daki Sümer-öncesi Ubeyd arkeolojik alanları, ünlü Sümer ve Babil zigguratlarının öncüleri olan dini yapılar görüntüsünde kalıntılar içerirler.

Göçebe avcı-toplayıcı yaşam tarzının yerini tarım ve hayvancılığın hakim olduğu yerleşimler aldıkça berekete adanan tarikatlar ilgi çekici öyküleriyle ortaya çıkmıştır. Yine de tarih öncesi mitolojiye dair gerçekler ancak tahmin edilebiliyor. "Tarih" yani kelimenin tam anlamıyla olayların anlatımının muhafaza edilmiş hali, tabiatı gereği, yazıyla başlamıştır.

İLGİLİ:  Kutsal Kitap ve Yahudilik

Ortadoğu mitolojileriyle hangi kültürler kastedilir?

Antik Sümerlerle onların ardından gelen Sami halklarının (Akadlar, Babilliler ve Asurlular); Hititler ve Frigler gibi Anadolu halklarının; Arap ülkelerinde çeşitli zamanlarda Kenan, Filistin, Aram, İsrail, Yahuda ve Samaria adları verilen topraklarda yaşayan Sami halklarının mitolojileri kastedilir. Batı-Sami geleneklerinin doğal sonucu olarak Yahudiliğin, Hristiyanlığın ve İslam'ın kutsal anlatıları da buna dahil edilebilir. Ortadoğu mitolojisine İran'da Zerdüştlüğe dönüşen Hint-İran kültürü de eklenebilir. Antik Mısır mitolojisini de bir Ortadoğu fenomeni olarak almak doğal olurdu fakat diğer Ortadoğu mitolojilerinden ayrı olarak ele alınmayı gerektirecek kadar çok temel farklılığı vardır.

İLGİLİ:  Mitoloji nedir? Mit kelimesinin kökeni

Ortadoğu'da tarihsel dönemde mitoloji nasıl ve nerede başladı?

Tarihsel dönemin başlangıcı yazının bulunması olarak belirtiliyorsa, bu dönemdeki mitoloji muhtemelen Mezopotamya'da Sümer kültürüyle başlamıştır. Bu durum yazının ortaya çıkışından önce mitlerin sözlü olarak aktarılmadıkları anlamına gelmez.

Bilim insanları yazıyı Sümerlerin MÖ dördüncü binyılın ortalarıyla sonu arasında bulduklarına inanırlar. Kullanılan sistem (çivi yazısı) önceleri piktografların (Resimyazı) sonradan da fonemlerin (Sesbirimler) kil tabletlere kazınmasını içerir. Sümerlere göre, yarı-tanrı kahraman-kral Enmerkar, savaşta, bir habercinin karmaşık bir mesajı tam olarak tekrar edemediğini anlayınca ("Söylediği anlaşılmıyor" diyerek) yazıyı icat etmiştir. Başvurduğu yegane yol, bir tabletin üzerine resimden kelimeler oluşturup, kazımak olmuştur.

Yazar Berkay Alpkunt

Coğrafya ve astronomi üzerine geniş kapsamlı içerikler hazırlıyor. Diğer ilgi alanları canlı hayatı, bilim tarihi ve ülkeler olarak sıralanır. Aynı zamanda bağımsız video oyunlarıyla ilgilidir.