Antik Yunan'da Spartalı Kadınların Konumu ve Önemi

Spartalı kadınlar, Antik Yunan ve Roma'daki kadın hemcinslerinden oldukça farklı bir yaşama sahipti. Daha fazla özgürlüğe sahiptiler ve Sparta'nın basit ve sade yaşam tarzını benimsemişlerdi.
Yazar Burcu Kara
Messenelilere karşı kendilerini savunan Spartalı Kadınlar

Sparta genellikle cesur ve güçlü savaşçılara ev sahipliği yapan bir Antik Yunan şehri olarak tasvir edilir. Spartalı kadınların yaşam tarzına ilişkin sınırlı bilgi vardır. Bu makale, Sparta'daki özgür kadınların yaşamları ve toplumsal rolleri hakkında mevcut sınırlı bilgileri incelemektedir. Spartalı kadınların diğer Yunan şehirlerindeki kadınlardan nasıl farklılaştığı vurgulanmaktadır. Bu kadınlar, Sparta'ya karşı yerine getirmeleri gereken bir görevleri olmasına rağmen, davranışlarının ve yaşam biçimlerinin çeşitli yönlerinde nispeten yüksek derecede bağımsızlığa sahiptiler.

Antik Yunan'da Spartalı Kadınlar

Messenelilere karşı kendilerini savunan Spartalı Kadınlar
Messenelilere karşı kendilerini savunan Spartalı Kadınlar. Sanatçı: Jean Francois Jacques Le Barbier (1787).

Sparta toplumu üç ana sınıftan oluşmaktaydı: Şehirde vatandaşlık hakkına sahip olan Spartalılar, civarda ikamet eden vasıflı işçiler olan Perioeciler ve serf ya da köle olan Helotlar. Bu makalenin özellikle Sparta toplumundaki kadınların durumunu tartıştığını belirtmek önemlidir. Spartalı kadınlar doğaları gereği sınıf yapısına bağlıydı, bu da yurttaş grubuna ait oldukları ve sosyal hiyerarşiye uydukları anlamına geliyordu. Kadınlar sınıf adları olan ve sade, basit ve ölçülü anlamına gelen Sparta'ya uygun yaşıyorlardı. Bu nitelikleri yaşam tarzlarında somutlaştırmışlardır. Şimdi böyle bir toplum tarafından ortaya çıkarılabilecek kadın tipini inceleyelim.

Spartalı Bir Kadının Karakteri 

Antik Roma veya Atina'daki kadınlarla karşılaştırıldığında, Spartalı kadınlar günlük yaşamlarında nispeten yüksek derecede özgürlüğe sahipti. Spartalı kadınlar erkeklerle aynı eğitimi almamış olsalar da bağımsız düşünceleriyle tanınırlardı. Çoğu Romalı kadının aksine, resmi bir eğitim alıyorlardı, ancak herhangi bir sıfatla orduya dahil değillerdi. Silah kullanma becerisine sahip olmaları gerektiğine inanılıyor ve atletik yarışmalara katılmaları için motive ediliyorlardı.

Spartalı kadınlara kendi mülklerine sahip olma ve yönetme hakkı tanınmış, bu da bağımsızlıklarına katkıda bulunmuştur. Onlara erkeklerle eşit bir yasal statü tanınmıştır. Öte yandan, antik Roma'daki kadınlar mülklerini yönetmede kendilerine yardımcı olmaları için sürekli olarak ailelerindeki erkeklere bağımlıydı. Buna ek olarak, Spartalı kadınların çoğunluğu okuryazardı ve diğer antik Yunan şehirlerinde nadir görülen atletik ve askeri eğitim almışlardı. Tarihçiler bunun nedeninin, Spartalı erkeklerin geleneksel olarak kadınlara verilen tipik ev işleriyle ilgilenmek zorunda kalmamaları olduğunu ileri sürmektedir, çünkü bu görevler Helotlar tarafından yerine getirilmekteydi.

Sparta'da Evliliğin Önemi ve Kadınların Evlenme Yaşı

Genç Spartalılar Egzersiz Yapıyor, Edgar Degas, 1860 civarı.
Genç Spartalılar Egzersiz Yapıyor. Sanatçı: Edgar Degas, 1860 civarı.

Sparta'da evlilik büyük önem taşıyordu. Sparta toplumunda hem erkekler hem de kadınlar evliliğe şiddetle teşvik edilir ve evlenmemeyi tercih edenler genellikle toplumsal ayıplama ve kınamalara maruz kalırdı. Peki, bunun bir zorunluluk haline getirilmesinin nedeni neydi? Sparta askeri gücünü korumak için sürekli bir genç erkek akınına ihtiyaç duyuyordu. Güçlü ordusuyla tanınan Sparta, ordusunun şöhretini korumak için sürekli olarak genç erkekleri eğitmek ve böylece birliklerinin tam güçte kalmasını sağlamak zorundaydı.

Sonuç olarak, Sparta toplumundaki her aile üzerinde erkek varisler doğurmak için büyük bir baskı vardı ve bunun kadınların birincil sorumluluğu ve yükümlülüğü olduğuna inanılıyordu. Sparta'da kızların 18 yaşında evlenmesi gelenekseldi ve bu yaş, kızların genellikle ilk gençlik yıllarında evlendiği diğer Yunan şehirlerine kıyasla nispeten daha büyüktü. Bu aynı zamanda eşler arasındaki yaş farkının da azalmasına neden oluyordu çünkü kocalar genellikle 20'li ve 30'lu yaşlardaydı.

Antik Yunan'daki diğer şehir devletlerinin aksine, Sparta'da kadınlar öncelikli olarak yemek pişirmek, kıyafet yapmak ve evi idare etmek gibi ev işleriyle görevlendirilmemiştir. Bu görevler serf olan Helotlar tarafından yerine getirilirdi. Bu durum Sparta'daki kadınların özgürlüklerinin tadını çıkarmak için neden daha fazla boş zamana sahip olduklarını kısmen açıklamaktadır.

Sparta Evlilikleri Hakkında Daha Fazla Bilgi

sparta kadınları oğulları
Spartalı kadınlar devletin militarizm ve cesaret ideolojisini uyguluyorlardı. Plutarkhos, bir kadının oğluna kalkanını verdikten sonra ona "ya bununla ya da bunun üzerinde" eve gelmesini söylediğini aktarır.

Antik Sparta'da kadınların evlenmeden önce başlarını tıraş etmeleri ve evlilikleri boyunca saçlarını kısa tutmaları gelenektendi. Bu gelenek Antik Yunan'daki diğer şehirlerin uygulamalarıyla çelişmektedir. Atinalı kadınlar saçlarına çok değer verir ve sıklıkla çeşitli biçimlere sokarlardı. Antik Yunan'da, Yunan heykellerindeki Afrodit tasvirlerinden de anlaşılacağı üzere, uzun ve şekilli saçlar arzu edilen bir kadınsı özellik olarak kabul edilmekteydi. Kadınlar başlarını tıraş ederek erkek askerlerde yaygın olarak görülen bir saç stilini benimsemişlerdir.

Kadınların bağımsızlığı, evli çiftlerin birlikte yaşamaması uygulamasıyla kolaylaştırılmıştır. Yaşları 30'un altında olan erkeklerin kışlalarda silah arkadaşlarıyla birlikte barınması alışılmış bir durumdu, çünkü bu uygulamanın askerler arasında güçlü bir dostluk geliştirdiğine inanılıyordu. Erkekler eşlerini görebilmek için geceleri gizlice evlerine gitmek zorundaydılar. Spartalı kadınlar 7 yaşına kadar oğullarının bakımından sorumluydu, bu yaştan sonra artık onların yetiştirilmesiyle ilgilenmezlerdi. Genç oğlanlar genellikle yaşamaları için askeri okula gönderilir ve ebeveynlerini görebilecekleri sınırlı fırsatlara sahip olurlardı.

Büyük Onur ve Görev

Spartalı bir kadının hayatında evliliğin büyük bir önemi vardı. Spartalı bir vatandaş olarak bir kadın için en büyük onur genellikle evlilikle ilişkilendirilirdi. Sparta'da savaşta hayatını kaybeden erkekler için bir mezar taşı yaptırmak yaygın bir uygulamaydı. Aynı şekilde, bir kadın doğum sırasında vefat ederse, bir mezar taşı tedarik edilirdi. Bu, tıpkı bir askerin görevini yerine getirirken savaşta ölmesine benzer şekilde büyük bir onur olarak kabul edilirdi. Spartalılar korkuya ve ölüme yenik düşmeden doğum yapma deneyimini, ülkelerini savunmak için savaşlarda çarpışan erkeklerin sergilediği cesaretle eşdeğer görüyorlardı. Erkek çocuk doğurmanın Antik Yunan'ın Sparta toplumunda büyük bir öneme sahip olduğu açıktır.

Spartalı kadınların önemli sorumluluklarından biri de sağlıksız olduğu düşünülen bebekleri ortadan kaldırmaktı. Sparta toplumunda erkek vatandaşların belirli standartları karşılaması beklenirdi. Eğer bir çocuk hastalıklı ya da sakat doğarsa, toplum için uygun olmadığı düşünülürdü. Sparta'da çocuklarından "kurtulmak" annelerin sorumluluğundaydı, bu da genellikle bebeğin hızlı bir şekilde ölmesini sağlamak için onları yüksek bir uçurumdan atarak yapılırdı.

Spartalı Bir Kadının Hünerleri

spartalı koşan kadın figürü
Bronz koşan kız figürü, MÖ 520-500. Prizren, Sırbistan'da bulunmuştur. Figürün giydiği tek göğüslü kısa chiton, Pausanias'ın Heraea Oyunları'nda yarışan atletlerin giydiğini söylediği kıyafetle eşleşmektedir.

Bir kızın bir erkeğin beğenisini kazanıp evlenebilmesi için iyi antrenmanlı bir atlet olması ve potansiyel eş adaylarını cezbetmek için spor yarışmalarına katılması gerekirdi. Dolayısıyla, atletizm yarışmaları Spartalı kızların çekici bir özellik olarak kabul edilen spordaki hünerlerini sergilemeleri için bir platform görevi görmüştür.

Spartalı kadınlar sadece spor ve silah kullanma konusunda değil, aynı zamanda Antik Yunan'da geleneksel olarak kızlarla ilişkilendirilen beceriler konusunda da eğitim almışlardır. Bireyler, edindikleri atletik beceriler kadar önemli olduğu düşünülen dans ve şarkı söyleme konusunda da başarılı olmaları için özel olarak eğitilmişlerdir. Buna ek olarak, mülk yönetimi ve uygun kendini savunma teknikleri konusunda da eğitim aldılar. Dahası, erkekler evde sadece kısa süreler için bulunduklarından, kadınlar her şeyi bağımsız olarak yönetmek zorundaydı. Her ne kadar Spartalı kadınlar erkekler gibi askeri faaliyetlere odaklanmamış olsalar da, hem ev işlerini hem de askeri işleri kapsayan kapsamlı bir eğitim almışlardır.

Sparta Kadınlarının Giyim Tarzı

Antik Yunan'da kadınlardan açık olmayan kıyafetler giymeleri beklenirdi ve giydikleri kıyafetler çoğu şehirde sıkı bir şekilde denetlenirdi. Mütevazı kıyafetler giyerek kendilerini istenmeyen ilgiden koruyabilir ve yüksek ahlaki standartlara sahip olduklarını gösterebilirlerdi. Öte yandan Sparta farklı bir bakış açısına sahipti ve Spartalı kadınların nasıl giyineceğini dikte etmekten kaçınıyordu. Sparta'da kadınlar istedikleri gibi giyinme özgürlüğüne sahipti. Tipik olarak, kıyafetler Antik Yunan'ın diğer bölgelerindeki geleneksel kıyafetlere göre nispeten daha açık olan kısa elbiselerden oluşuyordu. Daha kısa bir elbise daha fazla hareket kabiliyeti sağlayacağından ve günlük faaliyetlerini engellemeyeceğinden, kıyafetlerinin pratik işlevleri olması muhtemeldir.

Bir şehir olarak Sparta'nın kadın kıyafetleri üzerindeki etkisi sadece sade bir yaşam tarzını teşvik etmesi ve vatandaşları arasında atletizm ve sağlığın önemini vurgulaması anlamında olmuştur. Sonuç olarak, Spartalı kadınların karmaşık olmayan giyim tarzlarına bağlı kalmaları ve fiziksel uygunluklarına ve egzersiz rutinlerine daha fazla önem vermeleri muhtemeldir.

Olimpiyat Oyunlarında Spartalı Kadınlar

Olympia'dan Cynisca'nın yazıtının bulunduğu heykel kaidesi
Olympia'dan Cynisca'nın yazıtının bulunduğu heykel kaidesi.

Antik Yunan'da Antik Olimpiyat Oyunları büyük önem taşır ve kutsal bir etkinlik olarak kabul edilirdi. Yarışmalar tüm Yunanlılar tarafından heyecanla beklenirdi. Oyunların kutsal niteliği nedeniyle kadınların arenalara girmesi yasaktı. Dahası, bu kural son derece ağırdı çünkü kadınlar sadece oyunlara tanıklık ettikleri için ölüm cezasına çarptırılabilirdi.

Ancak, Kral II. Arhidamos'un kızı olan Cynisca için bir istisna vardı. Olimpiyat Oyunlarında at binicisi olarak yarışmasına izin verildi. Bir binici olarak yarışmak, ata bineceği için Olimpiyat Oyunlarının zeminine doğrudan ayak basmayacağı anlamına geliyordu. At yetiştirdiği ve eğittiği geniş bir arazisi vardı. MÖ 396'da Olimpiyat Oyunlarını kazanan ilk kadın olarak tarihe geçti. Onun örneği diğer kadın sporculara, özellikle de MÖ 368'de iki atlı savaş arabası yarışmasında zafere ulaşan Spartalı kadın Euryleonis'e yarışmaları için ilham verdi.

Euryleonis
Euryleonis (Antik Yunanca: Ευρυλεωνίς) (MÖ 370'lerde Sparta, Antik Yunanistan'da doğdu) Olimpiyat oyunlarında savaş arabası sahibi olan ünlü bir kadındı.

Sparta, kadınlara yönelik benzersiz muamelesi nedeniyle Antik Yunan'da önemli bir şehir devletidir. Spartalı kadınlar diğer şehir devletlerindeki kadınlara kıyasla hayatları üzerinde daha fazla özgürlüğe ve özerkliğe sahipti. Ancak bunun bedeli, hem toplum hem de devlet tarafından kendilerinden beklenen daha zorlu evlilik ve ailevi sorumluluklar olmuştur.