Kategoriler
Tarih & Kültür

Büyük Buhran | 1929'daki Kara Perşembe'nin nedenleri ve sonuçları

Reklam

Wall Street'in Kara Perşembe'sinin yaşanmaya başladığı günleri anlatalım. New York Wall Street'teki dünyanın en büyük para pazarı olan New York Borsası binasındaki günlük rutin her zamanki gibi başlamıştı. Ama borsacılar sinirliydi. Geçen birkaç hafta boyunca hem fiyatlar sık sık inip çıkmış, hem de genel hava iyimserlikle korku arasında gidip gelmişti. İşte Büyük Buhran'a giden yol.

Borçlanarak yatırım

1920'ler boyunca Amerikalılar hem menkulde hem de hisse senetlerinde umursamazca bir harcama çılgınlığına kapılmıştı. Geniş bir alım yelpazesi için kredi sınırsızdı. Hisse senetleriyle oynama çılgınlığı büyük ölçüde aracıların verdiği borçlarla destekleniyordu, çünkü herkes durmadan yükselen değerlerin yatırımlarını güvenceye alacağına yürekten inanıyordu.

Ne var ki on yılın sonuna yaklaşırken ağır bir bedel ödeneceği artık açık seçik ortaya çıkmıştı. 1929 yılı Ekim ayının ortalarına gelindiğinde fiyatlar birdenbire öylesine düştü ki servetleri sadece kağıt üzerinde olan binlerce hisse senedi sahibi yatırımlarını satmak zorunda kaldı.

Tarihe "Kara Perşembe" olarak geçecek o gün paniğe kapılan yatırımcıların başlattığı satma çılgınlığı ABD borsasının temellerini iyice sarsmıştı. 24 Ekim Perşembe günü saat 11'de yani açılış saatinden tam bir saat sonra panik New York Borsası'nı sapasardı. Kendilerine yükseldiği söylenen şirket hisselerini satın almış olan yatırımcılar, aracılarına satış talimatı vermişlerdi; kaça olursa olsun, hatta bazen de yok pahasına

New York Times heyecanla bildiriyordu: "Korku vurdu… İnsanlar hisse senetlerini, ne getirdiğine bakmadan borsanın gayya kuyusuna attılar." Balonun patladığı sabah, kağıt üzerinde servet sahibi olan yatırımcılar parasal açıdan üzerlerine sünger çekilmiş gibi silinip gittiler. Borsa katında herkes satmak için çılgınca savaşıyordu. Borsacılar dehşetten bembeyaz kesilmişlerdi; korku ve belirsizlik arttıkça içlerinden kimileri deli gibi oraya buraya koşuyordu. Borsanın ağırbaşlılığına hiç de yaraşmayan bu karmaşa yüzünden görevliler ziyaretçi salonunu kapattılar.

Reklam

Çöken borsayı kurtarma operasyonu

1929 büyük burhan'ı ve kara perşembe

Öğlen olduğunda paniğin en kötü anları atlatılmışa benziyordu ve bir kurtarma operasyonu başlamak üzereydi. Önde gelen banker ve yatırımcılardan bir topluluk hisse senetlerini ve değerli kağıtları satın almak için bir havuzda 20-30 milyon dolar kaynak toplamaya razı olmuşlardı. Basına verdikleri bir demeçte "satışta biraz gerginlik olduğunu" kabul ettilerse de, dengesizliği düzeltmeye ve piyasaya destek olmaya karar verdiklerini eklediler.

Bir saat sonra New York Borsası'nın başkan yardımcısı Richard Whitney ortaya çıktı. Güvenli bir tavırla kalabalığı yararak ABD çelik hisselerinin satıldığı merkeze ulaştı. İstenilenin üzerinde bir değerden 10.000 hisse sipariş etti. Sonra da 20 farklı noktaya uğrayıp yine büyük miktarlarda hisse satın aldı. Birkaç dakika içinde bankerlerin parasının yaklaşık 20 milyon dolarını harcamıştı.

Ama sonuç kısa ömürlü oldu. Kayıt cihazları hala alım satım işlemlerinin hızına erişemez durumdaydı. Piyasa bu gözü pek kurtarma girişimine yanıt olarak biraz toparlanır olduysa da kara haberler gelmeyi sürdürdü: hisse senetleri çılgınca satılmaya devam etti. Dizlerine kadar satış talimatına ve kayıt şeritlerine batmış olan borsacılar müşterilerinin dakikası dakikasına ne kadar para kaybetmekte olduğunu umutsuzca izliyorlardı. Borsa her zamanki gibi öğleden sonra üçte kapandı ama saatler sonra bile işlemlerle baş etmeye uğraşan satıcıların ofis pencerelerinde ışıklar yanıyordu. Wall Street çevresindeki lokantalar gece boyu açık kaldı ve oteller dolup taştı.

New York otellerinde resepsiyon görevlileri gelen konuklara soruyor: "Uyumak için mi yoksa atlamak için mi oda istiyorsunuz? Atlamak için pencere istiyorsanız kuyrukta beklemeniz gerekiyor."

Will Rogers, ABD'li mizahçı

Büyük Buhran ve "Dehşetli Salı"

1929 Büyük Buhranı'nda New York Borsası sokağı.
1929 Büyük Buhranı'nda New York Borsası sokağı.

O gün durmadan düşen fiyatlar sonucu 12.894.650 hisse satıldı. Bir önceki ayın günlük ortalamasıysa 4 milyondu. Cuma ve cumartesi günleri de fiyatlar durmadan düştü. Pazar günü gazeteler sarsıntının en kötü anlarının atlatıldığını ve bir sonraki hafta işlerin düzeleceğini haber verdiler. Bununla birlikte hisseler pazartesi yine düşmeye başladı ve salı günü anlaşıldı ki en kötüsü henüz yaşanmamıştı. 29 Ekim 1929 "Dehşetli Salı" günü yaklaşık 16,5 milyon hisse satıldı. Hisse satacak kimse kalmamıştı ve tek günde kağıt üzerindeki kazançtan 14 milyon dolar silinip gitmişti.

Reklam

Eskiden burada getir-götür işlerine bakan bir genç altı gün önce değeri 100.000 dolar olan bir blok hisse senedine 1 dolar önerdi ve satın aldı. Egemen olan umutsuzluğa karşın yine de güven verenler yok değildi. Petrol multi-milyoneri olan John D. Rockefeller kendisi ve ailesinin "güvenilir senetler satın aldıklarını" gururla ifade etti. Çöküşle her şeyini kaybetmiş olan komedyen Eddie Cantor ise bunu duyunca dayanamadı: "O elbette alabilir, başka kimde para kaldı ki?"

Büyük Buhran'ın nedenleri ve sonuçları

Yirmili yıllardaki büyüme kontrolden çıkmış ve Amerikalılar bir harcama çılgınlığına kapılmıştı. 24 Ekim 1929 perşembe günü New York Borsası çökmüş ve oyun bitmişti. Bugün tarihe Kara Perşembe olarak geçecekti.

İLGİLİ:  Yapımcısını iflas ettiren en başarısız filmler

Ekonomik çöküşün haberi New York'un finans çevrelerinde yayılırken, paniğe kapılan iş adamları borsa binasına koştular. Çöküşün ardından aracılar, borsada oynayanlar ve iflas olasılığıyla yüz yüze gelme gücünü bulamayan insanlar intihara sürüklendi ve çok acı olaylar yaşandı. Haber kameraları oradaydı. Bir yatırımcı kadın kendini Equitable binasının 40. katından aşağı attı. Ortak banka hesabı olan iki adam da el ele tutuşup bir otelin 10. kat penceresinden atladılar. Bu arada telgraf vericileri çöküş haberlerini tıklatırken kalp krizi geçirenler de çoktu. 

New York Borsası neden çöktü?

Kara Perşembe'de Wall Street'in çöküşünden önceki aylarda ABD halihazırda bir hisse senedi satın alma çılgınlığındaydı. Ülkenin her yerinde mantar gibi bitiveren borsa aracısı kurumların yazıhaneleri her gün kâra susamış erkekler ve kadınlarla doluyordu. İhtiyat payı yatırarak hisse satın alma sistemi sıradan insanların da krediyle hisse senedi almasına olanak vermişti. Satın alan sadece küçük bir meblağ yatırıyordu, yani ihtiyat payını, mesela asıl değerin yüzde 10'u kadar. Değerin geri kalanı ise hisse senetlerini güvence olarak elinde tutan aracıdan ödünç alınmış oluyordu. Hisselerin değeri yükselince onları satıyor, aracının parasını ödüyor ve kârı cebine atıyordu.

İLGİLİ:  Kriptonun geleceği Nasdaq CEO'suna göre parlak

Böylesine hızlı kâr sağlama telaşı zaten zengin olanları da, zenginlikten pay almak isteyenleri de harekete geçirmişti. Oteller en son finans haberlerini almak isteyenler için lobilerine borsa haberlerini kaydeden makineler yerleştirmişlerdi; hatta İle de France transatlantiği Avrupa'ya giderken New York'tan tam donanımlı kayıt makineleriyle ve bir aracı kurumun ofisiyle kalkmıştı. Ama 5 Eylül'de Roger W. Babson adında bir ekonomist herkesi uyardı. "Er veya geç, bir çöküş geliyor."

Reklam

Bu tarihten itibaren güven azalmaya başladı. Hisse senedi değerleri düştükçe, ihtiyat payı yatırarak hisse satın alan alıcılar sadece kendi ellerindekinin değerinin düştüğünü görmedi, müşterilerine borç verdikleri parayı korumak için daha çok ihtiyat payı isteyen aracılardan da baskı görmeye başladı. 

Tahvil satıcılarının sayısı, alıcıların sayısını çok ama çok aştı ve parası biten binlerce insan, yatırımlarını satmak zorunda kaldı. 21 Ekim Pazartesi günü çok büyük bir satış dalgası Wall Street'i silip süpürdü ve üç gün sonra gelecek çöküşün zemini böylece hazırlanmış oldu. 

Büyük Buhran'da ABD başkanlarının rolü

1929 büyük burhan'ı ve kara perşembe
Başkanlığa tekrar aday olmaktan çekilen Calvin Coolidge (solda) ile yerine gelen Herbert Hoover (sağda).

İki ABD başkanı, Calvin Coolidge ve yerine gelen Herbert Hoover ekonomik çöküşte ve onu izleyen 1930'lara değin süren Büyük Buhran döneminde kilit rol oynadılar. Üçüncü bir başkan, Franklin D. Roosevelt ise Amerika'ya yeni bir düzen getirdi. 1929 Mart ayında Coolidge altı yıldır başkanlık yapıyordu. Onun görevi bırakmasından yedi ay sonra Wall Street'in çöküşünü ve Kara Perşembe'yi getiren şey borsadaki spekülasyonları ve kolay borçlanmayı önlemekte yetersiz kalması olmuştur.

Bu ekonomik çöküş, Amerikan halkına "Her tencerede bir tavuk, her garajda bir araba" sözünü vermiş olan Hoover'ın başkanlığı döneminde oldu. Başkan, söz verdikleri yerine kendini Büyük Buhran'la karşı karşıya buldu; çelik ve otomobil üretimi büyük darbe aldı, navlun bedelleri tehlikeli biçimde geriledi ve inşaat sektörü hemen hemen tamamen durdu. Hoover'ın büyük zorluklarla baş etmekte yetersiz kalması 1933 başkanlık yarışını Franklin D. Roosevelt'in kazanmasına neden oldu. Roosevelt devrim yaratan New Deal'ını (Yeni Düzen) getirdi; sanayi ve tarımda reformlar içeren bir ekonomi politikası ve bir toplumsal güvenlik programı başlattı. 

New York Borsası çöküşünün dünyadaki etkileri

Wall Street çöküşünün ve Büyük Buhran'ın Amerika Birleşik Devletleri dışında sarstığı ilk yerlerden biri İngiltere oldu. İngiltere'de Amerika'nın 1920'lerde yaşadığı ekonomik patlama yaşanmamıştı ve daha şimdiden işsizlik sorunu vardı. Ancak Londra gene de önde gelen iş merkezlerinden biriydi ve ABD hisse senetleri için başlıca denizaşırı pazardı. 1929 sonuna gelindiğinde "dengesiz" ekonomik durum orada da karmaşaya dönüşmüştü. 1931'de işsiz sayısı 2,5 milyona ulaşmış ve hala da artmaktaydı. Ağustos ayında gittikçe büyüyen umutsuzluk, İşçi Hükümet'inde bir bölünmeye yol açtı ve Başbakan Ramsay McDonald durumu kurtarabilmek için bir milli koalisyon hükümeti kurdu.

Reklam
1929 büyük burhan'ı ve kara perşembe
Büyük Buhran sonucu 1931 yılında bankalara hücum eden Alman halkı.

Temel para biriminin belirli bir altın miktarına eşit olduğu para standardı olan altın standardını ertesi ay terk eden İngiltere, sterlin devalüasyonuna gitti. Bu da uluslararası yankıya yol açtı. Bu durum özellikle sağlam ekonomisi darmadağın olan dünyanın en büyük altın üreticisi Güney Afrika'yı sarstı. Avustralya'daysa ekonominin üzerine kurulu olduğu denizaşırı borçlanma dünyadaki ekonomik krizle beraber birdenbire kesiliverdi ve ekonomik bunalım dünya yün ve buğday fiyatlarının düşmesiyle daha da kötüye gitti. Bununla birlikte Yeni Zelanda'da çok yönlü çiftçi ekonomisi eskisi gibi devam etti. Diğer yandan Endonezya ve Brezilya'nın ekonomileri lastik ve ve kahve pazarı neredeyse sıfırlandığından çok kötü duruma düştü.

İLGİLİ:  Geyik drone yardımıyla donmuş gölden kurtarıldı

Kara Perşembe ve Büyük Buhran'ın ardından Avrupa'da banka iflasları birbirini izledi. Bunalım Avusturya'da başladı ve ülkenin en büyük bankası Creditanstalt 1931 ilkbaharında büyük kayıplar bildirdi ve neredeyse alacaklılarına borcunu geri ödeyemeyecek duruma düştü. Amerikalı ve İngiliz alacaklılar ne koparabilirlerse koparmak için bankalara koştular. Birkaç hafta sonra da Almanya'nın güçlü Darmstadter'i ve de Milli Bankası iflas etti. Almanya borsa çöküşünden en kötü etkilenen ülkeler arasındaydı. 1. Dünya Savaşı'ndan sonra ülkeyi yeniden yapılandırmak için ABD'den alınan büyük borçların ödeme zamanı gelmişti. İşsizlik büyüyordu. Başka bazı bankalar da battı ve uçak yapımcısı Willy Messerschmitt tehlikeli biçimde iflasın eşiğine geldi. 

Belçika ve Hollanda'daki büyük borsa kuruluşları Büyük Buhran karşısında çaresiz kaldılar. Hisse senetleri düştü ve ödemeler dengesi kötü yönde etkilendi. Ekonomik yetersizlik İspanya'da halkın gündelik yaşamını derinden sarstı ve birkaç yıl sonra başlayacak kanlı bir iç savaşa zemin hazırladı. Bunun tersine, İsviçre, Fransa ve İskandinavya'nın ekonomileri Kara Perşembe'den diğer ülkelere nazaran pek etkilenmemişti

Brooklyn Daily Eagle gazetesinin “Wall St. In Panic As Stocks Crash” başlıklı basımı. Bu manşet 1929–1941 arasında süren Büyük Buhran'ının başlangıç işareti olarak düşünülebilir.

Amerikan bankasındaki dolandırıcılık

Büyük Buhran ile Kara Perşembe'nin bir sonucu da dünyada o güne değin bilinen en büyük banka sahtekârlığının ortaya çıkartılması oldu. Bir yılı aşkın süredir Michigan eyaletinin Flint kentinde Union Industrial Bank'in, 15 çalışanı başkan yardımcılarından veznedarlara varana kadar New York Borsası'nda oynuyordu. Ama kullandıkları para kendilerinin değil bankanın parasıydı. 

1929 sonbaharına gelindiğinde Wall Street dolandırıcıları müşterilerin bankadaki paralarından iki milyon doları aşan bir parayı "ödünç" almış durumdaydılar. Veznedarlar bankaya yatırılan nakit parayı cebe atıp onunla hisse senedi almakla yetiniyorlardı. Eğer senet yükselirse kârın bir bölümü çalıntı parayı ve varsa faizini yerine koymakta kullanılıyordu. Sonra geriye kalan yine Wall Street'e yatırılıyordu. Bir müşteri parasını çekmek isteyince ona başka birinin hesabından para ödeniyordu. Böylelikle hesaplar birbirine karıştırılıyor, defterlerle oynanıyor ve banka müfettişleri aldatılıyordu

Reklam

1929 borsa çöküşünün ertesinde, sadece eylül ayında bankanın parasından 1,5 milyon doların kaybedildiği ortaya çıktı. Suçlular yakalandılar, dolandırıcılıkla suçlanıp hüküm giydiler. Birkaç aydan on yıla kadar cezalar aldılar. Büyük Buhran ve Kara Perşembe ile yaşananlar işte böyleydi.

Yazar Berkay Alpkunt

Coğrafya ve astronomi üzerine geniş kapsamlı içerikler hazırlıyor. Diğer ilgi alanları canlı hayatı, bilim tarihi ve ülkeler olarak sıralanır. Aynı zamanda bağımsız video oyunlarıyla ilgilidir.